Jakie oczekiwania i warunki powinny być spełnione, aby system edukacji w Polsce, jego normy prawne i praktyka, odpowiadały potrzebom wychowania i kształcenia, których oczekują: rodzina, samorządy i całe środowisko oświatowo-wychowawcze? Jak daleko państwo może ingerować w wychowanie, za które główną odpowiedzialność ponosi jednak rodzina, przy jednoczesnym wyzbywaniu się własnej – czyli państwa - odpowiedzialności za skutki takich działań?

Dziś obywatele naszego kraju na własnej skórze zaczęli odczuwać, jak bardzo państwo, przekłada odpowiedzialność za te sfery; edukację, kulturę, szkolnictwo wyższe i całą szeroko rozumianą politykę społeczną, na obywateli i samorządy. Należy wyraźnie powiedzieć, że dziś zmiany w polskim prawie, również w polskim systemie oświaty, dokonują się bez społecznej akceptacji. Przykładów można by podnosić dziesiątki.

Tak było, gdy powszechny opór społeczny budziła nowelizacja Ustawy o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie, nadająca szerokie uprawnienia pracownikom socjalnym mogących zabrać rodzicom dzieci, jeżeli stwierdzą, że ich życiu lub zdrowiu zagraża niebezpieczeństwo, a potem dopiero zawiadomić sąd. Tak jest i dziś, kiedy wprowadza się ustawowy projekt nowego systemu informacji oświatowej, który zakłada gromadzenie indywidualnych danych o przedszkolakach i o uczniach w jednym systemie informatycznym, m.in. w zakresie danych wrażliwych, dotyczących informacji o objęciu ucznia specjalną opieką wychowawczą, czy opinii psychologicznej.

Jak bardzo Rząd RP chce na siłę „uszczęśliwiać”, a w gruncie rzeczy ingerować w prawa rodziców do wychowania i opieki nad małymi dziećmi, przy jednoczesnym obciążaniu samorządów finansowaniem zadania i odpowiedzialnością za wszystkie skutki społeczne, widać na przykładzie przyjętej w ostatnich tygodniach przez Sejm RP ustawy żłobkowej, którą prawdopodobnie podpisze 23 lutego br. Prezydent Polski.

Zakładanie żłobków, które przestaną być ZOZ-ami, będzie co prawda znacznie prostsze, ale zarazem przyczyni się do obniżenia standardów opieki nad maluchami i będzie tworzyć nowy trend społeczny w standardach opieki i wychowania dzieci, a finansowanie zadania z czasem spocznie wyłącznie na samorządach i rodzicach. Jednak w gruncie rzeczy w ustawie nie chodzi o dzieci, ani o politykę rodzinną, ale o swego rodzaju ułatwienie życia rodziców, nie biorąc pod uwagę dobra dziecka. Rządowi bardziej zależy na tym, żeby kobiety pracowały, niż na tym, żeby polskie rodziny miały dzieci i właściwe środowisko wychowania rodzinnego.

Nie chciałbym szerzej podnosić kwestii społecznego oporu i zupełnego nieliczenia się z opinią środowisk studenckich, młodzieży i nauczycieli akademickich, wobec reformy szkolnictwa wyższego Pani minister B. Kudryckiej. Dziś na jednym z portali społecznościowych, ledwie w ciągu kilku dni swój sprzeciw wyraziło ponad 45 tys. młodych ludzi, a na 17 lutego zapowiadane są w całej Polsce protesty uliczne przeciwko, m.in. odpłatności za drugi kierunek podejmowanych studiów. Rząd Donalda Tuska i PO zapewne przewidywał, że takie protesty nastąpią, a jednak wbrew znakomitej większościści studentów i pracowników naukowych, reformę wprowadza, ograniczając tym samym możliwości studiowania dla młodzieży, zdolnej ale będącej w trudnej sytuacji materialnej.

Dzisiaj również jak na dłoni widać, jak realizowana jest w Polsce reforma całego systemu oświaty, pochodzi wprost z ministerialnych i politycznych gabinetów, uwikłanych w splot interesów ekspertów i tzw. „biznesu edukacyjnego” i realizowana jest w zupełnym oderwaniu od opinii i akceptacji środowiska edukacyjnego, samorządów i rodziców.

Takim przykładem nieliczenia się z opiniami większości środowisk oświatowych, aszczególnie rodziców i samorządów, stał się swego rodzaju „przymus wychowania przedszkolnego” dla pięciolatków i obowiązku szkolnego dla dzieci sześcioletnich. Upowszechniane w ten sposób przez MEN wychowanie przedszkolne, nakłada również na samorządy ogromne koszty budowy i utrzymania nowych i już istniejących przedszkoli, bez zaangażowania środków bezpośrednio z budżetu państwa, ponieważ jak wszyscy wiemy do dziś nie ustanowiono żadnego realnego mechanizmu finansowania tego zadania.

Od września br. samorządy i rodzice jeszcze dotkliwiej odczują skutki reformy edukacji. Gminy bowiem muszą zapewnić miejsce w przedszkolu wszystkim pięciolatkom. Oprócz tego, podobnie jak w tym roku szkolnym, trafi tam spora część sześciolatków. Rodzice tych ostatnich, póki co nie są zainteresowani wcześniejszym posyłaniem dzieci do szkoły. W efekcie do przedszkoli, ze względu na brak miejsc, będą chodzić prawie wyłącznie pięciolatki i sześciolatki, które mają gwarancję przyjęcia. Jest ich ponad 700 tys. i zajmą miejsca dzieci w wieku 3-4 lat, zwłaszcza w małych miejscowościach.

W kolejnym roku problemy samorządów przeniosą się do szkół. Wtedy muszą one tak zorganizować ich pracę, aby pomieścić wszystkie dzieci z tych dwóch roczników. I tu znowu w najtrudniejszej sytuacji są małe miejscowości, w których brakuje miejsc w przedszkolach i szkołach. Przypomnijmy; w roku 2010/2011 szkolnym do szkół trafiło ledwie 12,5 proc. sześciolatków – tak wynika z danych Ministerstwa Edukacji Narodowej. To i tak więcej niż w pierwszym roku reformy, gdzie z tego prawa skorzystało zaledwie 5 proc. Tak mała liczba dzieci sześcioletnich w pierwszych klasach, świadczy jednoznacznie o niechęci rodziców wobec ministerialnej reformy i braku społecznej akceptacji.

Natomiast od września 2012 r. do szkoły pójdą obowiązkowo wszystkie sześciolatki, a także po raz ostatni siedmiolatki. W sumie ponad 600 tys. dzieci, przy obecnie około 350 tys. dzieci w klasach pierwszych, a to oznaczać będzie, że w szkołach pojawi się tłok i praca z najmłodszymi na dwie zmiany. A przecież zwróćmy uwagę, że już dziś samorządy zmuszane są wręcz, przy mizerii własnych finansów, do zamykania części przedszkoli i szkół, co budzi ogromny opór społeczny, przenosząc odpowiedzialność za takie działania, z prawdziwego winowajcy, czyli Rządu RP i MEN, właśnie na samorządy. Już dziś do kuratorów oświaty w całej Polsce wpłynęło ponad 500 uchwał samorządów o zamiarze likwidacji placówek oświatowych, co jest szczególnie bolesne na obszarach wiejskich.

Najwyższy czas, aby dumnie podnoszony do standardów europejskich, polski standard dzieci uczestniczących w wychowaniu przedszkolnym, zaczął być finansowany nie tylko przez samorządy i samych rodziców, którzy płacą bardzo duże pieniądze za swoje dzieci w przedszkolach. Czas najwyższy, aby to państwo upowszechniając werbalnie wychowanie przedszkolne, zaczęło je finansować poprzez subwencję oświatową, tak jak to dzieje się w innych krajach europejskich, do których chcemy się porównywać.

A co dziś i w zamian proponuje minister edukacji?

Proponuje stworzyć samorządom mechanizmy umożliwiające grupowanie szkół i placówek tych samych typów, tj. tworzenie grup przedszkolno-podstawówkowych i gimnazjalno-licealnych oraz centrów zawodowych. Ten mechanizm ma z jednej strony wymusić na samorządach oszczędności w finansowaniu zadań oświatowych, które zaczęły głośno się upominać o pieniądze, a budżet państwa, nie tylko nie zamierza dokładać do subwencji oświatowej, ale wprowadzane są również dodatkowe obciążenia dla samorządów do już realizowanych zadań, m.in. poprzez ustawowe wymuszenie 20% dopłaty ze środków własnych, do dotacji celowych, np. wypłacanych stypendiów socjalnych.

I drugi problem, który MEN zamierza dziś „zamieść pod dywan”, to gimnazja, które również w opinii ministerialnych ekspertów, wymagają przekształcenia. Nie da się jednak, jak to proponuje ministerstwo, łączyć gimnazjów i liceów szczególnie na obszarach małych miast i gmin, ponieważ są to zadania różnych szczebli samorządu, gmin i powiatów. A i w dużych miejskich gminach, takie działania wywołują ogromny opór społeczny. To rozwiązanie nie podniesie również poziomu kształcenia i wychowania w gimnazjach, a na pewno obniży jeszcze poziom kształcenia w liceach ogólnokształcących. Koniecznym wydaje się, że dziś w polskim systemie edukacji potrzebna jest inna struktura kształcenia, o której dziś jeszcze będziemy mówić, z powrotem do czteroletniego liceum ogólnokształcącego.

Szkoda również, że MEN wprowadzając dwa lata temu reformę programową, nie mówiło, że będzie łączyło placówki oświatowe, zgodnie z dziś zaproponowanym schematem.

Powyższe i tylko wybrane z wielu przykłady pokazują, że wprowadzona w Polsce reforma systemu oświaty odbywa się nie tylko bez konsultacji i porozumienia ze środowiskami oświatowymi; przede wszystkim rodzicami i samorządami, ale i na ich koszt, co więcej przy zastosowaniu mechanizmów swoistego przymusu i ingerowaniu w podstawowe prawo rodziców do wychowania. Odnosi się również wrażenie, że twórcy reformy bardzo świadomie starają się również podzielić i zatomizować środowisko edukacyjne, rodziców i samorządy, bojąc się jego potencjału intelektualnego i możliwości wspólnego upominania się o odpowiedzialność finansową państwa za kształcenie młodego pokolenia.

Zatem, jeżeli my sami chcemy dokonywać w polskim systemie oświaty pozytywnej i skutecznie realizowanej zmiany i jego naprawy, musimy zdać sobie sprawę, z podstawowego jej uwarunkowania. Konieczności budowania wspólnoty środowisk oświatowych, mechanizmami oddolnymi, przy równomiernym, sprawiedliwym i solidarnym podziale kosztów prowadzonych zmian.

Bo właśnie zapewnień i uczestnictwa w kreowaniu zmian i naprawie systemu oświaty potrzebują samorządy, potrzebują „organizmy społeczne” prowadzące placówki oświatowe i sami rodzice: np.: poprzez rządowy program wspomagania samorządów dla budowy i objęcia subwencją przedszkoli; rodzice – m.in. poprzez możliwość znaczącego zwrotu kosztów (odliczenia od podatku) nauki uczniów w placówkach niepublicznych i opłat za ich udział w placówkach kulturalno – oświatowych.

Jednym z możliwych rozwiązań, a jednocześnie źródłem zmian w oświacie, winien być mechanizm zachęty do udziału rodziców, nauczycieli i samorządów w organizacjach społecznych i stowarzyszeniach, w których możliwa byłaby m.in. dyskusja programowa i oddolna inicjatywa pozytywnych zmian w oświacie.

Dziś taką formułę proponuje między innymi Towarzystwo Nauczycieli Szkół Polskich, które pragnie ponad wszelkimi podziałami, nie tylko przywrócić prestiż i godność powołania do zawodu nauczycielskiego, ale również przeciwdziałać systemowemu kryzysowi w oświacie. Towarzystwo zamierza prowadzić w środowisku oświatowym działalność formacyjną oraz zajmować stanowisko w sprawach bieżącej polityki rządu w oświacie, kulturze i nauce. Stowarzyszenie ma być również miejscem kreowania zasobów kadrowych do zarządzania w oświacie oraz forum wymiany myśli i kontaktów środowiskowych, miejscem rodzenia się nowych pomysłów i inicjatyw.

Ważnym polem programowego działania Towarzystwa mają być sprawy kształcenia nauczycieli i modelu kariery zawodowej. To jedno z pól do współpracy środowisk szkolnych i akademickich. Towarzystwo dążyć będzie do ścisłej współpracy z nauczycielami akademickimi, którzy interesują się również sprawami oświaty, m.in.: podstawą programową, systemem egzaminowania, rekrutacją na wyższe uczelnie.

Dziś w Polsce potrzebny jest nam wielki ruch społeczny, skupiający wiele organizacji, stowarzyszeń i osób prywatnych. Ruch który, tak jak dziś na sali będzie gromadził wiele środowisk edukacyjnych, kulturalnych, samorządowych; środowisk zajmujących się sprawami społecznymi, służbą zdrowia i gospodarką i bezpieczeństwem obywateli. I potrzebny jest temu ruchowi, ze swoją sformalizowaną strukturą, wielki patron – śp. Prezydent Lech Kaczyński.

Jednoznaczne opowiedzenie się za budowaniem programu zmian w oświacie w sposób oddolny i przyjęcie ich jako „własny program”, jego solidarna realizacja oraz zapewnienie nienaruszalności praw rodziców, nauczycieli i samorządów, pozwoli zapewnić młodemu pokoleniu wysoki poziom kształcenia i właściwe warunki wychowania.