Ten przewrotny tytuł rodem z „Matrixa” to pytanie o to, czy potrzebna jest w szkołach reaktywacja edukacji regionalnej?

Czy założenia systemowe, które pojawiły się chociażby w programie „Dziedzictwo kulturowe w regionie” wspieranego przez MEN od 1995 r. i rozwijane na terenie całego kraju, mają dzisiaj rację bytu? Czy są realizowane? Dlaczego tak prężnie rozwijająca się edukacja środowiskowa w różnych rejonach kraju, a szczególnie na Śląsku i Kaszubach obecnie przeżywa regres? W jaki sposób MEN wspiera i patronuje idei wychowania dzieci i młodzieży w duchu przywiązania do regionu, ojczyzny a potem Europy i jej wartości? Dlaczego tak duża grupa entuzjastów-nauczycieli, działaczy edukacyjnych organizująca konkursy, festyny, koła zainteresowań, spotkania, pisząca artykuły z tej dziedziny, próbująca kiedyś tak wiele zrobić dla podtrzymania tożsamości regionalnej, nie tylko nie otrzymuje wsparcia ze strony właściwych instytucji i władz różnego szczebla, ale wręcz spotyka się z niechęcią i dezaprobatą?

Jeszcze parę lat temu w wielu szkołach propagowano zaszczytne hasła pod nazwą edukacja regionalna albo - jak kto wolał szerzej – edukacja środowiskowa. Celem tej edukacji w latach dziewięćdziesiątych i do końca 2004 r. było nadanie odpowiedniej rangi w szkołach i placówkach oświatowych kształceniu i wychowaniu regionalnemu, pełniejsze poznanie własnej kultury i dziedzictwa historycznego przez uczniów zamieszkujących dany region Polski. Potem, kiedy pojawiły się programy z edukacji europejskiej i najważniejsze stały się projekty i pieniądze unijne, gdzieś inicjatywy związane z organizacja festynów, konkursów gwarowych, poznawanie historii regionu poszły w niepamięć. A szkoda?

Pamiętam jeszcze jak organizowano na Śląsku spotkania, konkursy, festiwale kierowane głównie do uczniów szkół podstawowych i młodzieży szkół średnich. Dużo mówiono o idei tzw. „małych ojczyzn” wspominając, iż trudno wychować człowieka –Europejczyka bez szacunku do tego co najbliższe: języka, zwyczajów, kultury, historii regionu. Tysiące nauczycieli podchwyciło te szczytne idee i na własną rękę, a potem za pozwoleniem władz, systemowo organizowało wiele bardzo cennych inicjatyw z edukacji regionalnej. Ośrodki edukacyjne organizowały specjalne szkolenia i kursy dla nauczycieli z tej dziedziny. Tysiące ambitnych nauczycieli, którzy właśnie, mówiąc kolokwialnie, na edukacji regionalnej „stali się” nauczycielami dyplomowanymi, obecnie jest bardzo zniechęconych do tego typu działalności bo wiele instytucji oświatowych, w tym również władze lokalne, nie jest zainteresowanych wspieraniem – szczególnie finansowym – tego typu inicjatyw.

Szkoda, że umiejętności, wiedzę, którą nabyli nauczyciele, uczniowie i ogromny potencjał związany z tworzeniem czegoś wspólnie, razem – często przy bardzo aktywnym udziale rodziców, dziadków uczniów (szukano swoich korzeni) – został zaprzepaszczony.

Czy szkoła ma tylko kształcić, czy też wychowywać? Czy priorytety unijne nastawione na wykształcenie dobrego pracownika – Europejczyka, znającego kilka języków, mającego rozwinięte tzw. kompetencje w zakresie nauk ścisłych (stąd ta matematyka w szkołach) i wszystkie te inne założenia zapisane w strategii lizbońskiej – nie zapominają tak naprawdę o wychowaniu? Nie można pomniejszać rangi tego typu kształcenia, ale wydaje mi się iż tzw. edukacja środowiskowa była czym szerszym niż tylko przekazywaniem wiedzy uczniom. Zajmowała się też tym co najcenniejsze – wychowaniem. O tym dzisiejsza, polska szkoła zapomina.

Oczywiście w ustawie o systemie oświaty z dnia 7 września 1991 r. znalazły się odpowiednie zapisy dotyczące edukacji regionalnej, ale moim zdaniem obecnie są one martwe, nie realizowane w szkołach. Nie mają bowiem swego zaplecza w postaci realizowanych działań systemowych wspieranych przez władze.

Ktoś powie: ale mówi się dużo o regionach, dopuszcza się gwarę w szkole, są konkursy i festyny. Oczywiście. Nauczyciele zapaleńcy, którzy realizowali edukację środowiskową robią to nadal, po lekcjach, bez pieniędzy, ale często władze szkolne, oświatowe czy samorządowe nie są tym zainteresowane. Najczęściej mówią: napiszcie program, który sfinansuje Unia Europejska i pieniądze się znajdą. Natomiast w strategiach unijnych bardzo wiele mówi się o programach związanych z ochroną środowiska, rozwojem zainteresowań językowych uczniów czy umiejętnościach w dziedzinach nauk ścisłych. A edukacja regionalna, „mała ojczyzna”? To spór ideologiczny o przyszłość Unii, trwający od czasów de Gaulle’a, dyskusja czy Wspólna Europa ma być Europą Ojczyzną czy Europą Narodów. Edukację regionalnej nie interesują ideologie, ale wychowanie. W różnych krajach robi się to po swojemu. Żaden nauczyciel Hiszpan, nie będzie mógł uczyć w Barcelonie, jeśli nie zna katalońskiego. To oficjalny wymóg. Podobne nauczyciele w wielu innych krajach, może nie tak drastycznie jak w Katalonii, musza znać uwarunkowania kulturowe, historyczne regionów, w których pracują. Oni wiedzą, że nie można wykształcić Europejczyka bez korzeni, przywiązania do regionu i ojczyzny. O tym nie mówi się oficjalnie, ale to się robi. Dlaczego? Bowiem są zapisane działania systemowe w strategiach wielu krajów dotyczące edukacji regionalnej i środowiskowej. Najwięcej jednak poza Europą – w Stanach Zjednoczonych, bowiem istnieją tzw. ”wartości amerykańskie”, z których lubimy sobie jako Europejczycy kpić i nazywać to amerykanizacją kultury. U nas jak zwykle zachłysnęliśmy się Europą i zatraciliśmy już wypracowane systemy, bo trzeba wprowadzać zmiany, nadążać za Unią Europejską.

My jak zwykle zaczniemy kiedyś wszystko wdrażać od początku, nie będzie miał jednak za niedługo kto tego robić. Braknie entuzjazmu nauczycieli, zapracowanych, nie mających czasu rodziców i uczniów, którzy przecież jako Europejczycy muszą uczęszczać na języki, taniec, zajęcia sportowe i inne. Polski uczeń to dzisiaj przede wszystkim „beneficjent programu unijnego”, a wszyscy się głowią jak napisać coś, by beneficjentów i pieniędzy było jak najwięcej.

Niebawem będziemy z zazdrością patrzeć na inne nacje i ich kulturę. Do przeszłości odejdą sytuacje, gdy w ramach programu Socrates Comenius przeciętny uczeń ze Śląska bez problemu w ciągu dwóch godzin przygotuje i będzie zbierał największe owacje po odtańczeniu w strojach regionalnych „Trojaka”, wykonaniu skeczu w gwarze śląskiej i tłumaczeniu dlaczego „ modra kapusta” jest czerwona. Natomiast świetnie się dogada po angielsku, porozmawia o polityce na internetowej konferencji w trzech językach, zabierze głos w dyskusji o stereotypach, dyskryminacji i ksenofobii.

Jan Paweł II 2 maja w 2004 r. mówił: „Europo bądź wierna swoim korzeniom” i przestrzegał: „jeśli jedność ludów Europy ma być trwała, nie może mieć charakteru jedynie ekonomicznego i politycznego”. Bo to wartości takie jak rodzina, tradycja, korzenie chrześcijańskie, to, co nazywa się wartościami duchowymi, wychowaniem tak naprawdę są najistotniejsze dla przyszłego Europejczyka. Można to realizować ucząc języka angielskiego, rozmawiając o ekologii i polityce. Trzeba jednak wychować nauczycieli i uczniów, będących dumnych z tego, że żyją w tym konkretnym regionie w Europie prawdziwych Europejczyków, którzy mają świadomość swoich korzeni i chcą w tym regionie, pracować dla przyszłości ekonomicznej i społecznej Europy.

Mikołów ,7 stycznia 2010 r.