Przedstawiamy referat naszego Kolegi, Sławomira Adamca (Radom), który prezentował na konferencji zorganizowanej przez Prawo i Sprawiedliwość 20 marca 2010 roku w Województwie Mazowieckim problematykę funkcjonowania oświaty w obszarach małomiasteczkowych i wiejskich. Kwestia wydaje się szczególnie ważna, gdy w obecnym czasie nakłada się kolejne obciążenia na borykające się w mizerią finansową samorządy niewielkich gmin bez udzielenia odpowiedniego wsparcia ze strony budżetu państwa. Grozi to pogłębieniem dysproporcji szans edukacyjnych dzieci i młodzieży z wyżej wspomnianych obszarów, a w konsekwencji pogorszeniem szans społeczeństwa polskiego jako całości na harmonijny i dynamiczny rozwój. Autor posługuje się sporym zasobem danych, wykazując w sposób merytoryczny zagrożenia i wynikające z nich możliwe skutki społeczne.

Szanowni Państwo,

Moje wystąpienie rozpocznę od dwóch stwierdzeń ogólnych i wydawałoby się bardzo oczywistych. Po pierwsze - realizowana dziś w Polsce polityka oświatowa państwa, prowadzi do jeszcze większego rozwarstwienia w zakresie upowszechniania oświaty i równego startu młodzieży w dorosłe życie, pomiędzy wsią oraz małymi miastami, a dużymi aglomeracjami miejskimi. Co więcej, Rząd RP wprowadza dziś reformę systemu edukacji, nie licząc się krytyczną opinią i niechęcią zdecydowanej większości nauczycieli, samorządów i samych rodziców, czyniąc to metodami administracyjnymi, przy braku realnych mechanizmów jej finansowania.

Po drugie – czego świadomość powinni mieć wszyscy - największą rolę w procesie zrównoważonego rozwoju obszarów wiejskich oraz małych miast, w przywracaniu uniwersalnych wartości cywilizacyjnych, należy przypisać systemowi oświaty. Dziś jednak coraz większe aspiracje ludności wiejskiej i nie tylko, zderzają się z barierą edukacyjną. Pomimo wzrostu aspiracji edukacyjnych, niski status materialny wielu rodzin w Polsce - zwłaszcza wiejskich - powoduje, że ich realizacja napotyka na duże przeszkody, a tego nie bierze tego pod uwagę obecny rząd.

Klasycznym przykładem nieliczenia się z opiniami większości środowisk oświatowych, a szczególnie rodziców i samorządów, stał się przymus wychowania przedszkolnego dla pięciolatków i obowiązku szkolnego dla dzieci sześcioletnich. Upowszechniane w ten sposób przez Rząd RP i Panią minister K. Hall, wychowanie przedszkolne, nakłada na samorządy ogromne koszty budowy oraz utrzymania nowych i już istniejących przedszkoli przy braku zaangażowania środków bezpośrednio z budżetu państwa, ponieważ, jak wszyscy wiemy, do dziś nie ustanowiono żadnego realnego mechanizmu finansowania tego zadania. Najwyższy czas, aby dumnie podnoszony do standardów europejskich, polski standard dzieci uczestniczących w wychowaniu przedszkolnym, zaczął być finansowany nie tylko przez samorządy i samych rodziców, którzy płacą bardzo duże pieniądze za swoje dzieci w przedszkolach. Czas najwyższy, aby to państwo upowszechniając werbalnie wychowanie przedszkolne, mówiąc również o wyrównywaniu szans edukacyjnych na wsi i w mieście, zaczęło je finansować poprzez subwencję oświatową, tak jak to dzieje się w innych krajach europejskich, do których chcemy się porównywać.

Spójrzmy bardzo krótko na ten problem z perspektywy samorządów na obszarach wiejskich i małych miast, gdzie w chwili obecnej - patrząc na cały kraj- jedynie 37,5% dzieci w wieku od 3 do 5 lat objętych jest wychowaniem przedszkolnym; przy wskaźniku 75,9% w miastach, co w skali kraju daje średnią 59,7%. Mazowsze w tym względzie nie odbiega znacząco od średnich krajowych, ponieważ dla wsi wskaźnik udziału dzieci przedszkolnych wynosi 37,2% natomiast dla miasta równy jest 81,6%. Ale już w województwie warmińsko - mazurskim czy podlaskim, tylko ok. 21% dzieci w wieku 3-5 lat objętych jest wychowaniem przedszkolnym. Jakby nie patrzeć dysproporcje w między udziałem dzieci w wychowaniu przedszkolnym z miasta i ze wsi jest ogromna i wynosi w skali kraju jak 2:1. A niestety należy również przypuszczać, że dysproporcja ta zacznie się jeszcze pogłębiać, ponieważ nic nie jest w stanie zapewnić równości szans edukacyjnych, jak sprawiedliwy mechanizm finansowania tego zadania z budżetu państwa, którego obecnie brak.

Przykładem niech będą tzw. alternatywne formy wychowania przedszkolnego, jakimi miały być w planach MEN małe punkty przedszkolne i zespoły przedszkolne, które korzystając ze środków unijnych, miały wypełnić deficyt miejsc przedszkolnych i stać się alternatywą na wsiach i w małych miasteczkach dla kosztownych przedszkoli samorządowych. Okazało się jednak, że po dwóch latach funkcjonowania tego programu, powstało ledwie o 14 tysięcy więcej miejsc (na 993 tys. wszystkich) w skali całego kraju, tj. 0,014%. Po prostu program okazał się całkowitą porażką planów rządowych, bo jak inaczej ocenić to, że dla przykładu: w całym województwie podlaskim powstało tylko 2 nowe punkty przedszkolne, na Podkarpaciu - 38, a w lubuskim tylko - 12. Co więcej należy powiedzieć, że w tym czasie Rząd RP nawet w najmniejszym stopniu nie starał się zapewnić mechanizmów finansowych z funduszy unijnych dla tworzenia nowych przedszkoli publicznych, a wręcz piętrzono przeszkody, aby samorządy nie dostały ani złotówki na tworzenie własnej bazy przedszkolnej. Dziś Rząd RP i Premier D. Tusk mówi o kolejnym „Planie rozwoju i konsolidacji finansów 2010-2011”, w którym zakłada, że do roku 2020 około 90% dzieci powinno uczęszczać do przedszkoli, ale nie wskazuje w żadnym stopniu na mechanizmy finansowe, który mają doprowadzić do tego standardu. Chcę Państwu powiedzieć, że problem dalszego rozwoju i upowszechniania edukacji przedszkolnej, znalazł swe odzwierciedlenie w czasie naszej dyskusji panelowej podczas III Kongresu Prawa i Sprawiedliwości w Poznaniu. Mówiła o tym Pani Poseł Beata Szydło w czasie panelu „Samorząd terytorialny w trosce o jakość życia obywateli”, mówiłem również ja w czasie panelu edukacyjnego w wystąpieniu poświęconym budowaniu wspólnoty oświatowej na rzecz zmian w polskim systemie oświaty.

Jeżeli dziś mówimy i rzeczywiście chcemy, aby Polska w sposób zrównoważony na całym swym obszarze mogła się rozwijać, od dużych aglomeracji miejskich począwszy na małych miastach i gminach wiejskich kończąc, nie możemy pozwolić, aby państwo zrzucało obowiązek finansowania tak elementarnego zadania, jakim jest prowadzenie przedszkoli, wyłącznie na barki samorządów i samych rodziców. Konieczne jest jak najszybsze podjęcie w Sejmie RP, ustawowych prac nad wprowadzeniem subwencji dla przedszkoli dla finansowanie tego zadania, jeśli nie w całości, to przynajmniej na początek finansowania pięciogodzinnej podstawy programowej w przedszkolu. Za pozostałe godziny pracy przedszkola, ekwiwalentnie do czasu korzystania przez dziecko z oferty przedszkolnej, mogliby dopłacać rodzice. Na początek można uwzględnić również, przy naliczaniu subwencji, dysproporcje w regionach wiejskich i dużych aglomeracjach i odnieść, je do poziomu szkolnictwa i dostępu do placówek oświatowych, poprzez zróżnicowanie kryteriów naliczania subwencji oświatowej. Oczywiście docelowo całość finansowania zadania powinno spocząć po stronie państwa, jak to ma miejsce w wysoko rozwiniętych krajach UE. Kwestia ta wymaga również ustawowej zmiany w ustawie o samorządzie gminnym. Subwencja oświatowa dla przedszkoli umożliwiłaby samorządom przeniesienie dużej części obecnych kosztów utrzymania przedszkoli na działania inwestycyjne, tj. tworzenia nowych placówek, przy jednoczesnym – i to jest drugi punkt programu, nad którym powinniśmy - również jako PIS - podjąć prace legislacyjne, zmierzające do stworzenia programu rządowego budowy przedszkoli, finansowanych z budżetu państwa, wzorem Orlików, np.: 80% budżet państwa wraz ze środkami unijnymi – 20 % samorządy. Na marginesie warto zauważyć, że i tak już dziś samorządy w swoich budżetach przeznaczają nawet do 60% swoich wydatków na zadania oświatowe, otrzymując znacznie mniej z budżetu państwa, a więc de facto dokładają znakomitą część z dochodów własnych. Nie można się zgodzić z opiniami Rządu RP i MEN, że cała subwencja wystarcza na pokrycie realizacji podstawowego zakresu zadań edukacyjnych, bo tak naprawdę nikt nie określił, czym owe podstawowe zadania są. Jeżeli rozumiemy przez nie dydaktykę, pojętą w ten sposób, że w trakcie 3-4 godzin w szkole - bo na tyle wystarcza pieniędzy - uczeń otrzymał wiedzę i idzie do domu, to wtedy na to subwencji wystarczy. Ale tylko na to! Szkoła pełni jeszcze oprócz tego wiele innych zadań i funkcji. Zawsze można liczyć, że na nie gmina sama dołoży. Jednak poprzez taką praktykę tworzy się systemową „nierówność szans edukacyjnych”, bo jedna gmina dołoży, inna nie dołoży i pojawiają się ogromne dysproporcje edukacyjne. Dziś zdecydowana większość samorządów lokalnych, również tych najmniejszych, doskonale wie, że wydatki na dobrze zorganizowaną oświatę są inwestycją w przyszłość, jednak w kontekście innych potrzeb, np. „łatania” dziurawych dróg, z powodu, których musimy płacić kierowcom odszkodowania za zniszczone pojazdy, czy przedłużającej się zimy, zajęcia pozalekcyjne stają się dziś dla niektórych samorządów kwestią drugorzędną. A na to pozwolić nie powinniśmy!

Kończąc warto zadać sobie raz jeszcze pytanie, czy jesteśmy w stanie zrealizować ambitny plan zrównoważonego rozwoju oświaty w całym kraju, ze szczególnym uwzględnieniem obszarów wiejskich i małych gmin miejskich? Odpowiedź brzmi: Tak, jesteśmy! I powinniśmy go zrealizować, aby niejako już na starcie nie uruchamiały się mechanizmy wykluczania młodzieży wiejskiej z systemu oświaty, nie tylko na określonym poziomie - podstawowym średnim i wyższym - ale przede wszystkim mechanizmy wykluczenia na poziomie cywilizacyjnym.

Po pierwsze konieczna jest konsolidacja samorządów w upominaniu się o swoje prawa wobec twórców reform i samego budżetu państwa. Po drugie warto i trzeba popierać w samorządach inicjatywy środowiskowe, pozarządowe - myślę tu również o poparciu dla Naszego Towarzystwa Nauczycieli Szkół Polskich – których zadaniem jest budowanie całkiem innej mentalności i wizji naprawy państwa poprzez mechanizmy oddolne, wynikające m.in. z doświadczeń i mądrości ludzi i grup społecznych, czy samorządów terytorialnych. Dopiero z nich wynikać musi paragram zmian i naprawy Polski, przy równomiernym, sprawiedliwym i solidarnym podziale kosztów. Tylko wtedy będziemy mogli mówić o zrównoważonym rozwoju całego kraju, nie tylko w oświacie, ale i wszystkich innych wymiarach gospodarczych i cywilizacyjnych.