Dzień dobry Państwu, pani Prezes, panie Marszałku, panie Przewodniczący, Szanowni Państwo!

Kilka myśli co nie nowe zapewne, ale warte przypomnienia. Oświata, edukacja w Polsce znajduje się w bardzo złym stanie i toniemy. Dowiedziałem się ostatnio w najnowszych badaniach PISA, że odnieśliśmy sukces. Może w najnowszych badaniach odnieśliśmy sukces, ale zapraszam tych, którzy się z tego sukcesu cieszą na moją uczelnię, niech przeglądną egzaminy młodzieży, niech z nimi porozmawiają, sprawdzą ich wiedzę, umiejętność wypowiadania się (jest to jedna z najlepszych uczelni w Polsce) i zobaczymy, czy będą tacy zadowoleni z sukcesów badania.

Dlaczego o tym mówię? Bo żeby coś zmienić w edukacji potrzebna jest odwaga, potrzebna jest roztropność. Potrzebna jest odwaga, dlatego, że my jesteśmy w szponach, kleszczach jakiejś okropnej międzynarodowej – powiedziałbym – biurokracji edukacyjnej, która narzuca sposoby myślenia o edukacji, narzuca także narzędzia sprawdzające. Jeżeli się okaże, że jest coś nie tak, ona sama też to wszystko zmienia. To nie jest sprawa wyłącznie polska, to jest sprawa międzynarodowa. Ludzie, którzy odpowiadali za edukację w Polsce przez ostatnie lata byli absolutnie zniewoleni przez ten sposób myślenia. Dlatego mamy rezultaty, jakie mamy, a one są fatalne pod każdym względem. Więc trzeba odwagi żeby temu się przeciwstawić, trzeba odwagi, żeby powiedzieć: nie, to nie jest ta droga, to nie jest ten sposób myślenia, ja nie będę niewolnikiem owej międzynarodowej biurokracji, establishmentu, czy jak to nazwiemy. Również polskiej, która jest potwornie silna i trzyma tą naszą edukację od wielu lat. To są ci sami ludzie, czasami nawet, jak w monarchiach, przekazujący swoje wpływy z pokolenia na pokolenie. To co za rządów komunistycznych niszczyli dziadkowie i rodzice, teraz dzieci kontynuują.

I potrzeba roztropności, dlatego że to jest dziedzina tak niezwykle zideologizowana, że nie można sięgać po gotowe wzory z zewnątrz. To jest polskie przekleństwo, polski sposób myślenia: „a zobaczmy jak to robią w Ameryce, bo Ameryka to jest taki kraj, gdzie mają najwięcej nagród Nobla, to zróbmy takie szkoły jak w Ameryce”. No to zaczęliśmy robić takie szkoły jak w Ameryce i już pierwszy sukces osiągnęliśmy: wyraźne obniżenie poziomu szkolnictwa, polscy uczniowie wiedzą coraz mniej, tak jak w Ameryce: uczniowie też nic nie wiedzą. To jest już warunek wstępny, dowód, że szansę na parę nagród Nobla już mamy. Jeszcze tylko kilka drobiazgów trzeba załatwić…

A więc roztropność – trzeba zadać sobie pytanie: jakiej szkoły chcemy, jakie są nasze środki, jakie możliwości?

Pierwsza rzecz o jakiej chcę tu powiedzieć jest dziś praktycznie nieobecna w oświacie – wychowanie. Oświata i edukacja to wychowanie i kształcenie. Jeśli chodzi o wychowanie: przestało ono istnieć, szkoła odpuściła. Stwierdzono, że szkoła nie da rady. Nauczyciele się boją, dyrektorzy się boją, kuratorzy się boją, wszyscy się boją. Wobec tego nikt nie wychowuje, bo jak zacznie wychowywać, to będą tylko same kłopoty. Bo będą rodzice nas ciągać po sądach, zajmie się nami prokuratura, więc lepiej odpuścić. Z kategorii wychowawczej o jakiej się mówi obecnie to pozostaje tylko walka z przemocą w szkole oraz wychowanie dla tolerancji. Ale ponieważ walka z przemocą często stoi w sprzeczności z ideą tolerancji, w związku z tym idea tolerancji wygrywa i nawet z przemocą w szkole się nie walczy. I to jest praktycznie tyle o ile chodzi o wychowanie. Od czasu do czasu można coś zabełkotać na temat demokracji: „że wychowujemy dla demokracji” – i tyle.

Więc trzeba odzyskać wychowanie. Wiem, że to bardzo trudne, bo szkoła nie jest jedyną instytucją, która powinna wychowywać; jest rodzina, jest grupa, szersze środowisko, Kościół itd. Ale szkoła powinna coś robić w tym zakresie. Takie oczywiste rzeczy, które wchodzą w skład wychowania, w starym dobrym języku etycznym nazywa się cnotami. Szkoła jest również po to, żeby wykształcać sprawności moralne, cechy moralne takie jak: odwaga, poczucie sprawiedliwości, prawdomówność itd. To są cnoty, czy dzielności, jak się dawniej nazywało – nie żadna tolerancja, tylko właśnie te twarde cnoty moralne czy to polityczne, czy to obywatelskie. Trzeba także przywrócić wagę dyscypliny w szkole, bo to też jest słowo którego wszyscy się boją używać. Zastanawiają się, czy jakoś można wychowywać bez dyscypliny, żeby to „człowiek młody sam z siebie”… Nic „sam siebie”! Proszę Państwa, jeszcze takie zwierzę nie powstało, które „samo z siebie”. Więc niezależnie od tego, co ci wszyscy mądrale mówią kwestia dyscypliny jest bardzo ważna.

Inna sprawa, która też jest zupełnie zapoznana to dobre obyczaje, obyczajność. To również wydaje się politycznie niepoprawne, aż wstyd mówić publicznie o dobrych obyczajach. Ogromna część polskiego społeczeństwa, i nie tylko polskiego, jest nieobyczajna. Nie mówi się: proszę, dziękuję, nie wstaje, nie przepuszcza w drzwiach, takich rzeczy już się nie robi. A kto robi takie rzeczy, to śmiech. Np. św. pamięci Lech Kaczyński. Och, ile było żartów z tego, że kłania się, w rękę całuje, mówi proszę, jak się żegna, … „no jakiś wariat”. Więc ten upadek dobrych obyczajów jest porażający. Oczywiście w nowej rzeczywistości trochę się w tej materii zmieniło – mamy takie dobre obyczaje, komercjalne. Ja ich nie neguję, ale jak mi ktoś mówi, dajmy na to student po egzaminie, na którym dostaje dwóję, albo i nie dostaje, to wychodząc mówi: „życzę Panu Profesorowi miłego dnia”; to wszystko co on zna, bo słyszy w filmach amerykańskich, które wszyscy imitują; „have a good day”. Tyle potrafi, w każdym razie coś się tam w nim odzywa. Ale przecież, jeszcze parę innych rzeczy, nie tylko „życzę miłego dnia”, powinno być opanowanych.

Proszę Państwa, wspólnota, o tym była tu już mowa, wspólnota bliska, wspólnota narodowa jest ogromnie ważna. Ale ważna jest także wspólnota europejska. Proszę nie gwizdać tutaj, nie tupać, gdy powiem coś takiego: jak Państwo być może wiedzą, ja na co dzień przebywam w Parlamencie Europejskim, instytucji europejskiej. I z tego powodu mógłbym znienawidzić słowo „Europa”, bo to jest słowo, które się tam powtarza cały czas. Przy czym „Europa” w instytucjach unijnych znaczy Unia Europejska, co mnie już na poczatku zaszokowało, bo mnie Europa kojarzy się z Homerem, z Szekspirem, a im kojarzy się z Barosso. Więc kiedy mówię, że „trzeba odebrać Unii Europę”, to mam na myśli, że Europa jest czymś więcej niż Unią Europejską, że to wspaniałe dziedzictwo, które trzeba poznawać, bo to nas wychowuje; nie tylko kształci, ale wychowuje.

Przechodzę do ostatniego punktu poświęconemu kształceniu. Zrobiono wiele złych zmian strukturalnych, przy czym od samego początku było wiadomo, że one są złe. To nie jest tak, że robimy eksperyment i zobaczymy co z tego wyjdzie. Jak Mirosław Handtke robił reformę od razu było wiadomo, że jest zła, tylko on nie chciał słuchać, gdy mu to mówiono. Jego szef, ówczesny premier Buzek, też nie chciał słuchać. Myśmy mówili, ale on nie chciał słuchać. Więc teraz tą tę strukturę trzeba zmienić. Trzeba, co wszyscy wiemy, znacznie rozszerzyć szkolnictwo zawodowe. To jest mało widocznie, ale naprawdę szkolnictwo zawodowe zawsze stanowi większą niż kształcenie ogólne część systemu edukacji. Jeśli chodzi o kształcenie ogólne to ono też powinno być uratowane z opresji, w której się teraz znajduje, żeby ono było ogólne a nie takie, jak jest teraz. I żeby nie było, jak mówił pan prof. Edward Malec i inni, pozbawione nauczania historii. Motyw historyczności nie dotyczy tylko historii, czy przedmiotów humanistycznych. Perspektywa historyczna to jest perspektywa, która rozszerza i kształtuje naszą świadomość. Natomiast perspektywa ahistoryczna ją zawęża: patrząc w ten sposób, znamy tylko jeden świat. Historia pokazuje rozwój umysłu, rozwój doświadczenia, pokazuje że świat kiedyś był inny, czasami ciekawszy czasami mniej ciekawy, ale rozszerza nasze poznanie i wtedy ta edukacja humanistyczna ma sens. I ta edukacja humanistyczna ma sens i musi być traktowana poważnie, a więc muszą powrócić te rzeczy, które znikają ze szkól. Ująłbym to tak, że młodzież musi nauczyć się pisać i musi nauczyć się czytać. Bo obecnie nasza młodzież ani nie czyta ani nie pisze, (rodzice zresztą też). Wobec tego nie czują wagi umiejętności czytania i pisania. I poza wszystkim innym, (nie chcę w to wchodzić teraz), czytanie i pisanie to są te umiejętności, dzięki którym człowiek staje się coraz bardziej indywidualny, niepowtarzalny i oryginalny. Proszę zwrócić uwagę na mój problem z młodzieżą, (chociaż ja mam i zawsze miałem bardzo dobre relacje z młodzieżą), ale obserwuję, że problem z młodzieżą nie polega na tym, że młodzi są nieinteligentni, tylko na tym, że są coraz bardziej szablonowi. Oni coraz bardziej reprezentują pewne typy zachowań, natomiast wymaga wielkiego wysiłku żeby taki młody człowiek wyszedł z jakiegoś typu, wyszedł z tej gry, tej maski, z tej pozy i pokazał, kim on jest naprawdę i co on może osiągnąć. Te wszystkie umiejętności, które wiążemy z czytaniem, pisaniem, poznaniem, doświadczeniem historycznym, to jest to, co rozbija te pozy, te maski i tworzy umysł, który jest umysłem już szlachetniejszym, dojrzalszym.

Na tym zakończę: edukacja nie służy ani tolerancji ani demokracji ani socjalizmowi ani czemuś tam jeszcze. Edukacja służy edukacji, to jest dobro samo w sobie, dzięki temu człowiek staje się człowiekiem w pełnym tego słowa znaczeniu, a przynajmniej ma na to szanse. Edukacja to jest coś takiego, przy zachowaniu wszelkich proporcji, jak jedzenie i picie, tzn. jak człowiek nie je, nie pije, to umiera. Jak człowiek nie uczy się, nie czyta, nie pisze, nie pracuje mentalnie, to jego umysł umiera. I mam nieodparte wrażenie, że żyję w kraju, w którym jest coraz więcej nieboszczyków.