Bezpośredni związek jakości wykształcenia z jakością egzystencji narodu i państwa jest chyba dla wszystkich oczywisty i mądrość stwierdzenia Jana Zamoyskiego sprzed wieków powszechnie jest akceptowana. Właściwym będzie jednak przypomnienie, że pierwszym, który tę zależność zgrabnie ujął był starożytny retor, uczeń Sokratesa Isokrates, który mawiał: „Jakie wychowanie młodzieży, taki los państwa”. Takie postawienie sprawy skłania, by o oświacie mówić z powagą oraz by koniecznie uwzględnić aspekt polityczny. Jako nauczycielowi z dwudziestoletnim stażem na powagę łatwo mi jest się zebrać, bowiem praktyka szkolna dostarcza wiele powodów do lęku o przyszłość naszego kraju. Powodów złego stanu oświaty jest wiele, jednym z ważniejszych jest oczywiście stałe niedofinansowanie, jednak najpoważniejszym jest błędna w swoich założeniach ale za to permanentna reforma oświaty.

Reforma mechanicznie przeniosła na nasz grunt zachodnie koncepcje i rozwiązania edukacyjne, mimo iż już w momencie ich wdrażania były znane fatalne skutki realizacji tych koncepcji na Zachodzie. Zasadniczy ich błąd polega na fałszywej jednowymiarowej wizji człowieka jako istoty biologiczno – ekonomicznej. Szczęście tak wyobrażonej istoty ma polegać na spełnianiu, stale zmieniających się, wymagań firm działających na wolnym rynku. Założono zatem, iż system oświatowy powinien wyposażyć młodego człowieka w komplet przydatnych technicznych umiejętności nazywanych kompetencjami. Z premedytacją natomiast nie przewidziano możliwości wyposażenia go w szeroką i ogólną wiedzę przekonując szeroką publiczność o jej nieużyteczności w codziennym życiu, aprobując tym samym nierozumność kolejnych pokoleń.

Takie oto utylitarne i pragmatystyczne idee legły u fundamentów realizowanej od ponad dziesięciu lat reformy oświaty. Dla edukacji oznacza to odejście od naukowego przedstawiania przedmiotów akademickich oraz rezygnację z wysiłku wdrażania młodzieży w myślenie abstrakcyjne i teoretyczne w myśl łacińskiej sentencji: poznawać, by zrozumieć. Kładziony jest raczej nacisk na przekształcanie świata i postmodernistyczne zabawy kontekstami. Jednym słowem nauczanie czynnościowe wyparło nauczanie rozumiejące. Zrezygnowano także z narodowego programu nauczania wprowadzając na to miejsce podstawy programowe zawierające niezbędne minimum treści. To minimum stało się podstawą do tworzenia standardów egzaminacyjnych. Stąd się bierze coraz gorsza jakość wykształcenia kolejnych roczników. Zmarginalizowane zostały również cele wychowawcze, pozostała jedynie troska o dobre samopoczucie młodzieży w „przyjaznej” szkole, co oznacza dalszy wzrost permisywizmu i infantylizację. Reforma eliminuje również wychowanie patriotyczne, a to głównie za sprawą zmniejszania ilości godzin historii i jej marginalizacji oraz przez lekceważący stosunek do literatury narodowej. Popularyzowane są natomiast hasła zalecane przez organizacje międzynarodowe: wielokulturowość, tolerancja, ekologizm i globalizm. Jako nowe zagrożenie jawi się zmieniona rok temu podstawa programowa, która poprzez wczesną specjalizację praktycznie eliminuje model wykształcenia ogólnego. Wyniki egzaminów pogimnazjalnych i maturalnych, a w jeszcze większym stopniu osobista styczność z kolejnymi rocznikami absolwentów pokazują, że polska oświata znalazła się na równi pochyłej.

Zatrzymanie procesu staczania się szkolnictwa polskiego i jego naprawa wymaga stworzenia alternatywnego opartego na innych fundamentach szczegółowego Narodowego Programu Nauczania.

Narodowy Program Nauczania musi zerwać z liberalną logiką zmieniającą system oświaty w punkt usługowy dostarczający Lewiatanowi czy raczej Molochowi dobrze wykształconych niewolników niezdolnych do zrozumienia, kim są i jaki jest sens ich życia. Program Nauczania, który zawsze jest sercem oświaty, musi oprzeć się na personalistycznej zasadzie, iż człowiek jest podmiotem, nie przedmiotem edukacji. Zatem należy powrócić do kształcenia intelektu oraz zasady podległości woli rozumowi. Przez dobór i układ treści oraz zakres wymagań należy dokonać wszelkich starań by system oświatowy przyczyniał się do wszechstronnego rozwoju osoby ludzkiej przez kształcenie zdolności do rozpoznawania dobra i zła, rozumności i zdolności poznawczych, zamiłowania do prawdy, odpowiedzialności za siebie i innych, szacunku dla godności ludzkiej i wreszcie miłości do Ojczyzny. Dla skonstruowania takiego programu wystarczy odwołać się do wzorców klasycznych kształcenia ogólnego, ponieważ nasza cywilizacja na takich właśnie wzorcach wzrastała przez 25 wieków, wychowując ludzi dzielnych i rozumnych. W praktyce oznacza to, iż Program musi dowartościować edukację humanistyczną, a ta odwoływać musi się do znajomości historii oraz arcydzieł kultury, bo tylko takie ponadczasowe dzieła inspirują, wychowują wyobraźnię i podnoszą nasze człowieczeństwo. Pozwalają zachować naszą tożsamość w epoce globalizacji. Z kolei nauki przyrodnicze należy uwolnić od aspektu ekonomicznego i nadać im wymiar bardziej humanistyczny, zwłaszcza, że one najszybciej się dezaktualizują. Podobnie nauczanie matematyki powinno zostać uwolnione od systematycznego spłycania i banalizacji, aby ukazać piękno i sens tego przedmiotu jako języka nauki.

Narodowy Program Nauczania ma objąć wszystkie etapy nauczania, wskazać odpowiednie cele oraz zapewnić jednolity program nauczania dla wszystkich dzieci. Treści zawarte w Programie, ze względu na właściwości ludzkiego umysłu i prawa psychologii rozwojowej, powinny mieć układ koncentryczny pozwalający na powracanie, co pewien czas, do znanego materiału, dla pogłębienia go i ukazania nowych kontekstów. W zakresie wymagań Program musi odejść od minimalistycznego nastawienia podstawy programowej na rzecz zasady otwartego maksimum czyli „im więcej, tym lepiej”. Taka zasada sprzyja najlepszym i przyczynia się do systematycznego podnoszenia poziomu kształcenia. W dobie coraz bardziej wyrafinowanych technologii i globalnego wyścigu po wiedzę, nastawienie na przeciętność, charakteryzujące zreformowane szkolnictwo, owocuje nasilającym się regresem kulturowym i cywilizacyjnym. Jeśli chcemy rozwoju musimy postawić na najlepszych.

Jest to rzeczą niezwykłej wagi, zwłaszcza dziś, gdy w każdej dziedzinie życia następują kolosalne zmiany wywołane cyfryzacją, przepływem ogromnych ilości informacji i przyśpieszonym rozwojem nauki. Kto ma wiedzę ma przed sobą przyszłość, rozwój gospodarczy, wysoką międzynarodową pozycję i prestiż państwa. Zwłaszcza wiedza naukowa rozumiana jako ogół racjonalnych treści i umiejętności utrwalonych w umyśle jest bezcennym kapitałem. Dlatego Program musi podnosić znaczenie nauki, budzić szacunek do prawdy i kształcić umysły do cierpliwej pracy naukowej oraz rozwijać wyobraźnię. Bardzo dziś tego wszystkiego absolwentom szkół średnich brakuje, wiedzą o tym pracownicy naukowi uczelni. Zatem Program musi odrzucić obecnie obowiązującą zasadę szkoły progresywistycznej „najpierw czynić, potem wiedzieć”, na rzecz zasady „by dobrze czynić najpierw trzeba wiedzieć”. Trzeba powrócić do kształcenia myślenia teoretycznego nastawionego na rozumienie świata, które dziś zostało zdominowane przez myślenie operacyjne nastawione na uzyskanie natychmiastowej korzyści.

Program ma mieć charakter narodowy, to znaczy, że jego celem będzie budzenie i rozwijanie świadomej miłości kultury narodowej oraz poczucia identyfikacji z państwem polskim. Powtarzając za Janem Pawłem II: „Kultura polska jest dobrem, na którym opiera się życie duchowe Polaków. Ona wyodrębnia nas jako naród.” Warunkuje również rozwój osobowy. Zatem kultura narodowa powinna być rodzajem osi programowej, wokół której zbudowane zostaną programy szczegółowe. Program musi również odnieść się do problemu włączenia w życie obywatelskie młodego pokolenia tak, by zechciało ono twórczo włączyć się w budowę potęgi państwa i utrwalanie jego niepodległości. Niezbędnym novum powinno być także położenie nacisku na kształtowanie osobistej dzielności uczniów przez zwiększenie rygorów dyscypliny szkolnej z jednej strony i przez zachętę do samokształcenia z drugiej strony.

Powodzenie NPN zależeć będzie od poważnego wysiłku koncepcyjnego środowiska nauczycielskiego i naukowego. Zwłaszcza środowisko wyższych uczelni powinno, wraz z nadzorem kuratoryjnym, przyjąć na siebie rolę strażnika jakości realizowanego Programu. Należy przy tym rozważyć ideę powołania Państwowego Instytutu Programów i Podręczników Szkolnych do opracowania i aktualizacji Narodowego Programu Nauczania oraz oceny proponowanych przez wydawnictwa podręczników szkolnych.