Każdy nauczyciel zapewne niejednokrotnie miał dylemat: mogę? nie mogę? (np. zapytać ucznia, wyciągnąć konsekwencje, otrzymać zwrot delegacji, odmówić tworzenia kolejnego sprawozdania, zgodzić się na kolejną umowę na czas określony), podobnie zresztą dyrektorzy szkół. Nieodparcie nasuwa się refleksja, że im więcej nieprzemyślanych regulacji prawnych, tym bardziej nieprzejrzysta praktyka ich stosowania, zbiurokratyzowanie osiągające punkt krytyczny oraz rosnąca liczba działań pozornych, znakomicie opisanych w latach siedemdziesiątych przez prof. Jana Lutyńskiego i ujętych w oryginalny teoretyczny system. Nie bez powodu wspomniałam o tych ostatnich – wydają się być kluczem do radosnej twórczości legislacyjnych biurokratów i ich społecznych skutków: Szkołę w mocy prawa zalewa plaga działań pozornych, angażujących czas, energię i wysiłek kosztem jej powinności zasadniczych, to jest wychowywania i uczenia (skądinąd, jak pisała kiedyś Bożena Chrząstowaka, bardzo wychowawcza jest porządna dydaktyka).

Jeśli myślimy i mówimy o dobrej szkole, przede wszystkim uporządkowania domagają się regulacje prawne. Muszą wynikać z określonej, pozytywnej społecznie i jednostkowo, spójnej koncepcji szkoły opartej na dobrej aksjologii. Oprócz historyków oświaty mało kto orientuje się, że koncepcji edukacyjnych jest wiele (bynajmniej nie równorzędnych jakościowo) i każda z nich ma określone korzenie filozoficzno – antropologiczne oraz odniesienia ideologiczne. Dobre prawo winno respektować stosownie do obowiązków, a więc nieidentycznie, prawa i obowiązki każdego z jej podmiotów, w tym przypadku administracji oświatowej, nauczycieli, rodziców, uczniów, także - o czym się często zapomina - społeczeństwa. Obecnie zauważalne jest rażące zachwianie tej równowagi na rzecz uczniów oraz administracji o kompetencjach kontrolnych. Zręby bardzo chwiejnej konstrukcji obecnego prawa obowiązującego w oświacie stanowią przepisy nieprzemyślanej reformy strukturalnej z 2000 roku ze zbędnym pomysłem gimnazjum, co do którego nikt już raczej nie ma wątpliwości, że był nieudany, ale (chyba ze względów finansowych?) nie wiadomo co z nim zrobić oraz utopią zbyteczności szkół zawodowych. Na nie nałożyły się kolejne pomysły (awans zawodowy, godziny pracy społecznej, egzaminy zewnętrzne). Przyrost ilościowy przepisów bez ich weryfikacji jakościowej skutkuje chaosem oraz zbytecznymi utrudnieniami pracy nauczycieli i dyrekcji szkół.

W ostatnim czasie znów pojawiła się seria artykułów atakujących nauczycieli. Jest to zapowiedź do następnego ataku będącego kontynuacją upokarzania nauczycieli i niszczenia systemu szkolnictwa. Preludium do czerwcowych manipulacji w Karcie Nauczyciela. W tę akcję wpisują się między innymi Dziennik Gazeta Prawna z artykułami z dnia 14 stycznia 2011 „Nauczyciele nie chcą pracować za 500 zł dziennie” oraz z 28 lutego 2011 „Koniec nauczycielskiego eldorado”.

W 1999r zafundowano polskim uczniom reformę systemu oświaty. Powstały gimnazja. Szkoły podstawowe stały się sześcioletnimi szkołami, licea – trzyletnie. Weszło w życie wiele nowych aktów prawnych. Nikt nie przejmował się tym,że nie były wydrukowane podręczniki a nauczyciele nie zostali przeszkoleni. Wprowadzono reformę, bo taka była potrzeba. Spośród podręczników dopuszczonych do użytku nauczyciele wybierali te,które wydawało im się, że będą dobre. Nie przejęzyczyłam się - „wydawało się”to odpowiednie słowo do sytuacji, która miała miejsce w 1999r. Gimnazjum było eksperymentem, w którym królikami doświadczalnymi byli młodzi ludzie– uczniowie. Reforma przeprowadzana była na barkach nauczycieli. Według ówczesnego Ministra – nauczyciele to światli, mądrzy ludzie, którzy wiedzą jak pracować. To prawda. Pracując po 8 – 10 godzin dziennie czytaliśmy sławne książeczki Ministra Handkego, staraliśmy się wywiązać z narzuconych na nas obowiązków jak najlepiej. Przyzwyczailiśmy się do nowych zadań, obowiązków.

Pracowaliśmy jak najlepiej umieliśmy. Organizowaliśmy konkursy, przygotowywaliśmy do nich uczniów, pisaliśmy nauczycielskie programy dotyczące pracy z uczniami słabymi, zdolnymi, organizowaliśmy zajęcia przygotowujące uczniów do egzaminu, pisaliśmy programy dotyczące regionalizmu, wychowania komunikacyjnego, zajęć sportowych, muzycznych, plastycznych, pracowaliśmy w zespołach klasowych, przedmiotowych.. itd. itp. Pochylaliśmy się nad każdym uczniem – tym słabym, tym zdolnym, tym mającym problemy wychowawcze i tym z niedostosowaniem społecznym. Czy to mało? Nie możemy liczyć na pomoc innych. Kuratorzy sądowi zamiast nim pomagać – piszą sobie sprawozdania. A przecież jednym z ich ustawowych obowiązków jest kontrolowanie funkcjonowania ucznia w środowisku szkolnym. Ale ich nie ma kto rozliczyć. Nad nami pastwią się wszyscy!!! A teraz Pani Hall szczyci się dobrymi wynikami PISA. A kto do tego doprowadził? Wydaje mi się że, to nie Pani pomysły. To POLSKI NAUCZYCIEL!!! Rozporządzenie w sprawie ramowych planów nauczania pozwalało dyrektorowi na zwiększenie liczby obowiązkowych godzin zajęć edukacyjnych z godzin do dyspozycji dyrektora szkoły (w gimnazjum było tych godzin 6). Nie tak jak się to podobało nauczycielom, ale po zdiagnozowaniu poziomu wiedzy i umiejętności uczniów. Dzięki temu polski gimnazjalista mógł mieć więcej godzin matematyki, języka polskiego, chemii, biologii itp. zgodnie z jego potrzebami. Tak było do 2009 roku. Wtedy to Pani Minister wpadła na genialny pomysł zmniejszenia liczby tych godzin. Zostało ich 1,5 na trzyletni cykl kształcenia. Ale nie dość rewolucji! Nie można ich przeznaczyć na obowiązkowe zajęcia, bo liczymy godziny przeprowadzone przez nauczycieli. A nuż któryś z nich zachoruje i nie przepracuje tylu godzin ile Pani Hall sobie wyliczyła. Zostawiamy je więc i dokładamy okresowo w klasie, w której z powodu niezdolności do pracy nauczyciela lekcje nie odbyły się. A chwalić się łatwo. Prawda Pani Minister?

Przecież wyniki PISA tak ładnie mówią o polskich uczniach… Zatem po co zmieniać to, co już wypracowane i dobre? Chyba dlatego, żeby wszyscy mówili o mądrości i kreatywności Pani Hall. Ale to nie koniec rewolucyjnych zmian Pani Minister. Dodatkowe godziny pracy nauczycieli (od 2010r. – dwie godziny tygodniowo) to już chyba przerost formy nad treścią. Ministerstwo tak ładnie to tłumaczy: są to ewidencjonowane dwie godziny z 40-godzinnego tygodnia pracy nauczyciela. A gdzie w tym wszystkim logika? Nauczyciele zawsze organizowali dla chętnych uczniów zajęcia wyrównawcze, koła zainteresowań, koła przedmiotowe. Nie liczyli godzin, wielokrotnie było to więcej niż dwie godziny tygodniowo. Teraz mają liczyć, uzupełniać dzienniki zajęć, wpisywać uczniów, którzy są obecni na zajęciach. Niejednokrotnie słychać głosy: jak nam każą pracować dodatkowo dwie godziny to pracujemy tylko dwie - nie więcej, nikt nam za to nie zapłaci! W Polsce i chyba w całym cywilizowanym świecie, za pracę dostaje się wynagrodzenie, ale u nas… Można na nauczyciela zwalić wszystko. Przecież on pracuje tylko 18 godzin! Od 1 września 2011 roku wejdzie w życie nowe rozporządzenie o pomocy psychologiczno – pedagogicznej w szkołach. I znów papiery: Indywidualny Program Edukacyjno – Terapeutyczny, Karta Indywidualnych Potrzeb Ucznia, Plan Działań Wspierających, Wielospecjalistyczna Ocena Funkcjonowania Ucznia. Informacje o potencjale i problemach uczniów ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi powinno się czerpać z różnych źródeł, np.:

• z informacji zawartych w orzeczeniu lub opinii poradni psychologiczno-pedagogicznej,

• z obserwacji prowadzonych przez nauczycieli w przedszkolu, w szkole czy w placówce,

• z rozmów i wywiadów prowadzonych z rodzicami lub opiekunami prawnymi,

• z informacji nauczycieli, wychowawców grup wychowawczych ispecjalistów, w tym pracujących z dzieckiem,

• z analizy prac dziecka,

• z analizy oceny opisowej ucznia,

• z literatury (książki, artykuły w prasie specjalistycznej),

• z uznanych portali internetowych,

• ze stron internetowych i publikacji organizacji społecznych i innych instytucji działających na rzecz rodziny, dzieci i młodzieży, m.in.: centrów pomocy rodzinie, ośrodków interwencji kryzysowej, ośrodków pomocy społecznej, świetlic socjoterapeutycznych i środowiskowych itp.

A gdzie w tym wszystkim uczeń? Kiedy mamy to robić? Rozumiem, że to znów w ramach dodatkowych dwóch godzin... Ciekawe, czy po trzech – czterech latach będziemy mieli znów dobre samopoczucie, że nasi polscy uczniowie osiągną dobre wyniki w badaniach PISA, a polscy nauczyciele będą wszechstronnie wykształceni, pełni optymizmu i chęci do dalszej efektywnej pracy? Oby nie wróciły czasy z lat siedemdziesiątych –osiemdziesiątych XX wieku, że do pracy w szkole przyjdą ludzie przypadkowi...

W odbiorze i interpretacji informacji o problemach uczniów liczy się wrażliwość i empatia nauczyciela, który powinien nie tylko POSIADAĆ WIEDZĘ o potrzebach konkretnego dziecka, ale także ODCZUWAĆ jego problemy i ROZUMIEĆ ich przyczyny, aby szukać najskuteczniejszych sposobów zaspokajania jego potrzeb. Pani Minister! Trochę opamiętania. Nie jesteśmy w stanie pracować po 15 godzin dziennie, a satysfakcji do garnka nie włożymy i nie ugotujemy zupy dla naszych rodzin. A gdzie w tym wszystkim nasze osobiste dzieci? A może mamy zrezygnować z rodziny i zająć się tylko i wyłącznie pracą w szkole i tam spać na leżankach?

Wykorzystano materiały opracowane przez MEN ”Specjalne potrzeby edukacyjne dzieci i młodzieży. Prawne ABC dyrektora przedszkola, szkoły i placówki”

Niekorzystne dla nauczycieli propozycje zmian napływają z dwóch stron: z MEN i od przedstawicieli Jednostek Samorządu Terytorialnego, na które przychylnym okiem patrzy szefowa MEN, gdyż gwarantują rządowi znaczne oszczędności.

W projekcie zmian MEN znalazły się już niekorzystne rozwiązania dotyczące awansu zawodowego:

• uzależniające nauczyciela od opinii rodziców, a nawet uczniów (dyplomowanie miałaby nadawać Rada Szkoły),

• wydłużona zostanie droga nauczyciela do kolejnego stopnia awansu (dyplomowany po 20 latach pracy, limit dyplomowanych w placówce do 30 % nauczycieli),

• nauczyciel kontraktowy zatrudniany ma być dwa razy na umowę na czas określony,

• tytuł profesora oświaty dopiero możliwy dla nielicznych po 30 latach pracy.

Znany nam awans MEN chce uzupełnić tzw. awansem poziomym (pełnienie doraźnych funkcji w szkole), ale kosztem likwidacji wszystkich uprawnień socjalnych – tj. ograniczenia funduszu świadczeń socjalnych, świadczenia urlopowego, funduszu zdrowotnego, znacznemu ograniczeniu środków na doskonalenie zawodowe.

Osłabia się też pozycję dyrektora, proponując mu opiekuna w pierwszym roku sprawowania funkcji i umożliwiając odwołanie w trakcie roku szkolnego i na skutek powtórnego negatywnego wyniku ewaluacji placówki (w tym przypadku z zakazem powtórnego kandydowania na stanowisko dyrektora tej placówki).

Z propozycji JST (sprzyja im MEN)

• najboleśniejsze jest wykluczenie spod KN wszystkich nauczycieli „nietablicowych” (biblotekarzy, pedagogów szkolnych, nauczycieli świetlic, nauczycieli z PPP ) i dyrektorów,

• zwiększenie i zróżnicowanie pensum (20-22 godziny dla tablicowych i dowolnie dla pozostałych – patrz do 40 godzin tygodniowo).

Według portalu Biznes w Onet.pl z 19 lutego 2011 da to 5 mld oszczędności w przeciągu lat

2012-2015!!! Wynikają one z redukcji 65 tysięcy etatów nauczycielskich, czyli ok. 20%.

Zwiększy to bezrobocie wśród nauczycieli.

Jeśli w Waszej szkole pracuje 50 nauczycieli, to ok. 10 będzie zwolnionych.

• Samorządowcy proponują też radykalne skrócenie urlopu wypoczynkowego z 78 dni do 52 (w przedszkolach 35 dni),

• urlop dla poratowania zdrowia ma być orzekany przez lekarza ZUS i udzielany na cały rok szkolny.

JST domagają się zlikwidowania „Średniego” wynagrodzenia nauczycieli i usunąć z KN zobowiązanie samorządów do prowadzenia corocznej analizy poniesionych wydatków na wynagrodzenia nauczycieli.

Jeżeli nauczyciele, zwłaszcza młodzi, nie zaprotestują głośno w obronie swych praw pracowniczych, muszą się liczyć z utratą miejsc pracy lub ze znacznym pogorszeniem warunków płacowych (dłuższy czas pracy za mniejsze pieniądze). Nie ma się co łudzić, że jakoś to kogoś ominie. Reforma została tak skalkulowana, aby na nauczycielach zaoszczędzić.

Pani

Katarzyna Hall

Minister Edukacji Narodowej

Pedagodzy specjalni Zespołu Szkół Nr 11 we Wrocławiu zwracają się z prośbą o:

1.   Ujednolicenie pensum pedagoga specjalnego / nauczyciela wspomagającego w klasie integracyjnej do 20 godzin zajęć dydaktycznych;

2.   Wpisanie 20-godzinnego pensum pedagoga specjalnego do Karty Nauczyciela.

Uzasadnienie

Obecna regulacja prawna kompetencję do ustalenia wymiaru obowiązkowych zajęć dydaktycznych dla pedagoga specjalnego przekazuje organowi prowadzącemu szkołę. Stanowi o tym przepis art. 42, ust. 7, pkt 3 ustawy z dnia 26 stycznia 1982r. Karta Nauczyciela. W świetle powyższego określenie pensum obowiązującego dla tej grupy zawodowej pozostawione zostało uznaniu organu gminy, powiatu bądź sejmiku województwa.

Sytuacja ta powoduje dysproporcje w zakresie pensum obowiązującego pedagogów specjalnych w różnych gminach. Na terenie gminy Wrocław wynosi ono 24 godziny. W innych częściach Polski pensum pedagoga specjalnego jest niższe, np. w Gdańsku i Krakowie wynosi 18, a w Rzeszowie 20 godzin.

Znowu ożyła sprawa łączenia bibliotek szkolnych z publicznymi, tym razem za przyczyną Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego, które dąży do przeprowadzenia nowelizacji ustawy o bibliotekach. Obowiązujący obecnie artykuł Ustawy o bibliotekach stwierdza: „ Biblioteki publiczne nie mogą być łączone z innymi instytucjami oraz z bibliotekami szkolnymi i pedagogicznymi”. Natomiast artykuł 67 Ustawy o systemie oświaty nakłada na szkoły publiczne obowiązek zapewnienia uczniom dostępu do zasobów bibliotecznych. Już teraz – mimo obowiązywania obu ustaw - samorządy podejmują uchwały o łączeniu bibliotek. Taka uchwała jest obecnie bezprawna i bez trudu można ją zaskarżyć do wojewody. Trzeba również przypomnieć, że dyrektor szkoły, który zgadza się na łączenie lub zlikwidowanie biblioteki, nie tylko działa na niekorzyść własnych uczniów, ale także łamie obowiązującą ustawę.

Wydawało się, ze pojęcie „obowiązkowej pracy społecznej” odeszło w niebyt wraz z minionym ustrojem. Po latach jednak wróciło, aczkolwiek dla niepoznaki ubrane w inne nieco szaty. Bowiem z dniem 1 września 2010 roku MEN nakazało ustawą Karta Nauczyciela nauczycielom szkół podstawowych, gimnazjów, szkół ponadgimnazjalnych, w tym specjalnych, realizować dodatkowo nieodpłatnie 1 godzinę tygodniowo. A od września bieżącego roku ma to być już 2 godziny tygodniowo w szkole podstawowej i gimnazjum. Ministerstwo chce w ten sposób z jednej strony pozytywnie odpowiedzieć na dość powszechnie pokutujące w znacznej części społeczeństwa przekonanie, ze nauczyciele pracują bardzo mało, a drugiej strony poczynić kosztem tych ostatnich spore oszczędności dla budżetu.

Realizowana dziś w Polsce reforma systemu oświaty odbywa się przy braku jej akceptacji, a wręcz przy bardzo krytycznej opinii i niechęci zdecydowanej większości nauczycieli, samorządów oraz organizmów społecznych i samych rodziców. Zasadniczo jednak, obecnej reformy nie wyprowadzano z postulatów i pakietu oczekiwań samych nauczycieli. Buduje się ją mechanizmami całkowicie odgórnymi i przymusowymi. Na tym tle warto postawić sobie zasadnicze pytanie, jakie oczekiwania i warunki powinny być spełnione, aby jakakolwiek pozytywna zmiana w polskim systemie oświaty mogła zostać zaakceptowana przez środowiska oświatowe i skutecznie realizowana.

O nauczycielach powiedziano już wiele. Media podkreślają, że ci którzy uczą dostają coraz droższe prezenty na zakończenie roku. Wychodzą z tuzinami kwiatów i reklamówkami drogich przedmiotów. Rodzice mają pretensje o różne rzeczy, czasami niesłusznie stając po stronie dziecka. A uczniowie wykazują się coraz mniejszym szacunkiem do nauczycieli. A jak naprawdę wygląda praca tej grupy zawodowej w Polsce?

Pozwólcie Państwo, że w pierwszej odsłonie powiem coś niecoś o biurokracji. Armia urzędników i tysiące papierów do wypełniania. Przykładem są dzienniki, ale to tylko początek. Jakże nie wspomnieć o dodatkowym obowiązku podarowanym nauczycielom w tym roku szkolnym-zapisywaniu tego, co się zrobiło w tak zwanej 19-tej godzinie. Warto zauważyć, że ta właśnie godzina jest bezpłatna. Taki rodzaj wolontariatu. Może niezupełnie, bo wolontariat jest dobrowolny. Z największą biurokracją stykają się dyrektorzy szkół. To tylko niektóre przykłady. Ciekaw jestem, jak bardzo wydłuży się czas pracy wychowawców i nauczycieli, gdy będą musieli wypełniać podwójne dzienniki-papierowe i komputerowe. A przecież wykształcenie uczącego nie jest związane z biurokracją, ale z wychowaniem i przekazywaniem wiedzy. A na to potrzebny jest i czas i energia.

W jednym z wywiadów dla telewizji Fox News lekarz o polskim nazwisku stwierdził, że praca służby zdrowia w Polsce jest okropna, między innymi, przez biurokrację. Podobnie jest w szkolnictwie. Proszę zwrócić uwagę na to, iż z jednej strony brakuje pieniędzy na pensje dla nauczycieli, z drugiej trzeba kupować setki ton papieru do drukowania, tusz do drukarki etc. Ktoś, spoza szkoły, wypełnione dokumenty przegląda. I musi dostać za to wynagrodzenie. A biurokracja kwitnie.

Problem awansu zawodowego nauczycieli nie jest łatwy do rozwiązania. Starsi pamiętają mianowanie/mianowanie z urzędu i stopnie specjalizacji zawodowej, młodsi już tylko aktualnie istniejące progi awansu od nauczyciela stażysty do nauczyciela dyplomowanego (ze zwieńczeniem – dla niektórych – tytułem profesora oświaty). Nie od dziś wiadomo, że obecny system  nie jest doskonały, a mówiąc inaczej jest mocno niedoskonały. Szansa na rzeczywistą zmianę w tabeli płac i na zmianę w statusie zawodowym uruchomiła aktywność nauczycieli. To, oczywiście, dobrze, tyle że najpierw była to produkcja „teczek”, a obecnie uczestnictwo w rozlicznych kursach i kursidełkach , byle był jakiś dokument o „podnoszeniu kwalifikacji”.

Do tego dochodzi odpowiedni układ z dyrektorem. Jeśli ma się dobre relacje, to różne zmyślone historyjki trafiają na biurka przewodniczących komisji kwalifikacyjnych i są – bo muszą być brane za dobrą monetę. Oczywiście, jak myślę, spory odsetek nauczycieli nie musi uciekać się do protekcji, ale niektórzy bazując na takiej przychylności uzyskali potwierdzenie kwalifikacji i wyższy stopień awansu w sposób niezasłużony. Co jest niesprawiedliwością wobec tych, którzy naprawdę na znaczącą podwyżkę i na stabilny status zasługują. W ten sposób nauczycieli dyplomowanych – mistrzów jest co niemiara, niekoniecznie mających prawdziwy i niekwestionowany dorobek.

W związku z tym przedstawiamy propozycję pani Teresy Wąchalewskiej (Kraków), która nie zmieniając obecnie istniejących progów awansu zawodowego, jednocześnie sugeruje inny nieco sposób ukonstytuowania procedur z tym związanych. zainteresowanych czytelników zachęcamy do zabrania głosu oraz do, być może, zaprezentowania własnych całościowych ujęć tego problemu.

JO