Każdy nauczyciel zapewne niejednokrotnie miał dylemat: mogę? nie mogę? (np. zapytać ucznia, wyciągnąć konsekwencje, otrzymać zwrot delegacji, odmówić tworzenia kolejnego sprawozdania, zgodzić się na kolejną umowę na czas określony), podobnie zresztą dyrektorzy szkół. Nieodparcie nasuwa się refleksja, że im więcej nieprzemyślanych regulacji prawnych, tym bardziej nieprzejrzysta praktyka ich stosowania, zbiurokratyzowanie osiągające punkt krytyczny oraz rosnąca liczba działań pozornych, znakomicie opisanych w latach siedemdziesiątych przez prof. Jana Lutyńskiego i ujętych w oryginalny teoretyczny system. Nie bez powodu wspomniałam o tych ostatnich – wydają się być kluczem do radosnej twórczości legislacyjnych biurokratów i ich społecznych skutków: Szkołę w mocy prawa zalewa plaga działań pozornych, angażujących czas, energię i wysiłek kosztem jej powinności zasadniczych, to jest wychowywania i uczenia (skądinąd, jak pisała kiedyś Bożena Chrząstowaka, bardzo wychowawcza jest porządna dydaktyka).

Jeśli myślimy i mówimy o dobrej szkole, przede wszystkim uporządkowania domagają się regulacje prawne. Muszą wynikać z określonej, pozytywnej społecznie i jednostkowo, spójnej koncepcji szkoły opartej na dobrej aksjologii. Oprócz historyków oświaty mało kto orientuje się, że koncepcji edukacyjnych jest wiele (bynajmniej nie równorzędnych jakościowo) i każda z nich ma określone korzenie filozoficzno – antropologiczne oraz odniesienia ideologiczne. Dobre prawo winno respektować stosownie do obowiązków, a więc nieidentycznie, prawa i obowiązki każdego z jej podmiotów, w tym przypadku administracji oświatowej, nauczycieli, rodziców, uczniów, także - o czym się często zapomina - społeczeństwa. Obecnie zauważalne jest rażące zachwianie tej równowagi na rzecz uczniów oraz administracji o kompetencjach kontrolnych. Zręby bardzo chwiejnej konstrukcji obecnego prawa obowiązującego w oświacie stanowią przepisy nieprzemyślanej reformy strukturalnej z 2000 roku ze zbędnym pomysłem gimnazjum, co do którego nikt już raczej nie ma wątpliwości, że był nieudany, ale (chyba ze względów finansowych?) nie wiadomo co z nim zrobić oraz utopią zbyteczności szkół zawodowych. Na nie nałożyły się kolejne pomysły (awans zawodowy, godziny pracy społecznej, egzaminy zewnętrzne). Przyrost ilościowy przepisów bez ich weryfikacji jakościowej skutkuje chaosem oraz zbytecznymi utrudnieniami pracy nauczycieli i dyrekcji szkół. Tempo ich zmian daje poczucie tymczasowości i zwyczajne marnotrawstwo energii. Nie sposób przywołać wszystkich absurdów, ale np. po co było zastępować krótką i przejrzystą instrukcję dotycząca oceniania, zawierającą logiczne kryteria stopni szkolnych, stertą dokumentów dotyczącą tej sfery (system wewnątrzszkolny, przedmiotowy); trzy dokumenty, o nie w pełni przejrzystej wzajemnej relacji, dotyczące nauczania (podstawa programowa, programy oraz informatory komisji egzaminacyjnej wraz z wymogami) też służą właściwie nie wiadomo czemu, nie mówiąc już o tym, że ich konstrukcja często nie respektuje elementarnych psychologicznych zasad przyswajania wiedzy. Fatalna jest cała procedura awansu zawodowego wobec której warto przywołać refleksję Krzysztofa Zanussiego: Gdziekolwiek prawodawca zbyt radykalnie zmusza ludzi, by pohamowali swój egoizm, tam ten egoizm odbija się z jeszcze większą siłą, która w końcu w demokracji obala prawodawcę. Stąd też we wszelkim naprawianiu świata (a przede wszystkim ludzi) trzeba się liczyć z naturą i uważać, by ludzie byli przekonani do rozwiązań, które ich ograniczają¹. Istotnym problemem jest też hipokryzja przepisów bazujących na, krytykowanej w teoriach stanowienia prawa, zasadzie wzajemnej oceny oraz oceny ze strony podmiotu zainteresowanego – w tym przypadku nauczyciela i ucznia oraz Rady Rodziców; elementarna logika nakazywałaby zachować nauczycielską autonomię jako podmiotu poddanego kontroli, ale nie tych, do oceny których jest zobowiązany! Bowiem wówczas najpraktyczniej jest stawiać same dobre stopnie i przydzielać maksymalne wartości punktów, wszyscy będą zadowoleni, oczywiście oprócz tych, którym kiedyś przyjdzie korzystać z pracy w ten sposób wyedukowanych i ocenionych absolwentów. Dość śliską etycznie kwestią jest też sprawa sponsoringu szkolnego i powstających stąd zależności. Szkoła jak sąd winna być, poddana określonej prawem kontroli, i niezależna, a nie skazana na uwikłania w stylu klient – usługodawca. Zbyt rozbudowane prawo siłą rzeczy staje się odsyłające (konieczność zestawiania iluś norm), czasem kolizyjne (wzajemne sprzeczności), oprócz przepisów stricte oświatowych nauczyciela obowiązuje też prawo pracy, kodeks cywilny, karny, a przecież nie jest on prawnikiem.

W konkluzji warto przypomnieć, że praca nad dobrym prawem musi wynikać ze spójnej koncepcji edukacyjnej, funkcjonalnych struktur oraz prymatu wychowania i dydaktyki nad wygodą biurokracji, a komfort pracy to nie tylko wysokość wynagrodzenia, ale też relacje międzyludzkie, infrastruktura i właśnie prawo, jak powietrze, w sposób niezauważalny dla laików, warunkujące zawodowe i społeczne funkcjonowanie.