Podczas konferencji TNSP, 12 lutego 2011, zostałem poproszony o rozwinięcie pewnej myśli, którą przedstawiłem na forum tej konferencji. Z przyjemnością to uczynię, ale zanim to zrobię, parę słów wyjaśnienia. Otóż spostrzeżenia, które przedstawię, nie są moim odkryciem. One są znane w środowisku Krajowej Sekcji Nauki NSZZ „Solidarność” od dawna. Profesor Ryszard Domański trzy lata temu dokonał rzeczowej analizy tematu w dramatycznym tekście o upadku polskiej nauki i szkolnictwa wyższego na przełomie XX i XXI wieku. Profesor Jerzy Żyżyński opublikował w ubiegłym roku kilka artykułów; ostatni w biuletynie związkowym KSN dostępnym w wersji elektronicznej http://www.solidarnosc.org.pl/~ksn/Bullet/2010/nr11_12a%28176_177a%29.pdf.

Trzy główny prawdy o szkolnictwie wyższym.

Po pierwsze: jest źle. Wydatki z budżetu państwa na szkolnictwo wyższe i naukę w roku 2011 ledwie przekroczą 16 mld złotych, gdy łączny roczny budżet dwu amerykańskich uniwersytetów, Princeton i Harwarda, to około 5 mld dolarów. Polskie uczelnie publiczne kształcą ponad jeden milion studentów, Uniwersytet Harwarda i Princeton około 25 tysięcy. Mamy ponad 130 uczelni publicznych i ponad 320 uczelni niepublicznych. Szacuje się, że wydatki na kształcenie jednego studenta w Polsce są na poziomie Indii. Indie są szybko rozwijającym się krajem, ale jednak ciągle są krajem trzeciego świata. Co więcej, trzykrotnemu od roku 1990 wzrostowi liczby studentów towarzyszy nieco ponad 50-procentowy wzrost kadry akademickiej, co oznacza przeciążenie obowiązkami dydaktycznymi.

Po drugie: będzie gorzej. Liczba studentów płacących za studia zmniejszy się do 2020 r. o ponad pół miliona, co wynika głównie z załamania demograficznego. Prognoza przewidują liczbę studentów stacjonarnych niższą o 20% niż obecnie. Przy tym wszystkim oficjalne prognozy – więcej, plany odsłaniane w rządowej strategii - przewidują, że w roku 2020 studia stacjonarne prowadzone byłyby zarówno przez uczelnie niepubliczne jak i publiczne. Ciężar załamania demograficznego i spadku liczby studentów miałyby wziąć zatem na siebie uczelnie publiczne. Będą się bronić przed kłopotami finansowymi poprzez wprowadzenie czesnego, co wymaga co prawda zmiany konstytucji, ale w kręgach rządowych rzecz jest poważnie rozważana.

Po trzecie: wieloetatowość. Samo istnienie uczelni niepublicznych stwarza popyt na usługi akademickie, co w połączeniu z niskimi płacami pracowników nauki i uczelni wyższych doprowadziło do patologicznej i usankcjonowanej wręcz wieloetatowości. Działa swoiste sprzężenie zwrotne. Fakt, że ponad 2/3 samodzielnych pracowników naukowych dorabia w innym miejscu pracy zmniejsza z jednej strony nacisk na zwiększenie wynagrodzeń na uczelniach publicznych co równocześnie obniża koszty funkcjonowania uczelni prywatnych. Z drugiej strony niskie płace sprawiają, że uczelnie prywatne są traktowane jako niezbędne, bowiem pozwalają na dorabianie. W ten sposób tworzy się układ zamknięty, w którym wszystkie elementy się wspierają.

Degradacja nauki i badań rozwojowych w Polsce w latach 1990-2010.

U podstaw stosunku do nauki leży chyba świadoma decyzja polityczna znacznego segmentu polskich polityków. Jest kilka faktów: wypowiedzi sprzed kilkunatu lat przypisywane Balcerowiczowi, że należy raczej inwestować w beton niż w polską naukę. Mamy drastyczne obcięcie funduszy na badania pomiędzy 1990 a 2005 rokiem (z wyjściowego poziomu 1% dochodu narodowego brutto do nieco ponad 0.5%) i nieznaczny wzrost w okresie późniejszym. Względny poziom finansowania nauki i badań rozwojowych jest prawie 3-krotnie niższy niż w Czechach, w przeliczeniu na jednego mieszkańca. Gospodarka Niemiec jest 4-krotnie wieksza od Polski, ale ich nakłady na naukę i badania są 20-krotnie większe. W tej dziedzinie znajdujemy się na końcu wśród państw Unii Europejskiej. Liczba pracowników instytutów naukowo-badawczych i rozwojowych spadła prawie trzykrotnie od roku 1990. Czy można się dziwić, że liczba przyznanych patentów w Polsce spadła prawie czterokrotnie w latach 1990-2008? Dziwić raczej może istnienie kilku dziedzin – nauk ścisłych w szczególności – które ciągle reprezentują przyzwoity poziom światowy.

Polska nie przegrywa wyścigu cywilizacyjnego - Polska nie bierze w nim udziału.

Można zastanawiać się dlaczego? Czy jest to przejaw mentalności postkolonialnej, że odwołam się do Krasnodębskiego? Mentalność która była – dodajmy - obca polskim elitom gdy Polska prawie 100 lat temu odzyskiwała niepodległość. Fenomen Stefana Banacha nie był czymś przypadkowym. Wcześniej grupa zdolnych matematyków podjęła świadomą decyzję o budowie własnej matematyki na najwyższym poziomie. Trafnie zidentyfikowali pole działania i trafnie przewidzieli, że polskie państwo będzie tworzyć nowe uniwersytety. Wpisali się w te polityczne plany. Dlaczego teraz jest inaczej?

Niezależne od odpowiedzi na te pytania, jedno wydaje się oczywiste. Brak kadr naukowych i akademickich na światowym poziomie doprowadzi – jak pisze profesor Żyżyński - do narastajacych problemów strukturalnych, których pokonanie będzie coraz trudniejsze, a konsekwencje dla modernizacji kraju bardzo negatywne. Czy możliwa na dłuższą metę jest suwerenność środkowoeuropejskiego kraju, który nie włączy się do międzynarodowej rywalizacji na rynku idei, nowych technologii, badań podstawowych?

Prof. dr hab. Edward Malec – fizyk, pracownik Instytutu fizyki UJ, przewodniczacy Krajowej Sekcji Nauki NSZZ „S“, gość konferencji TNSP 12 lutego 2011.