Kultura języka jest częścią kultury w ogóle. Niedawny list pasterski odczytywany w kościołach całej Polski, uwrażliwiający wiernych na kwestie językowe jest bardo aktualny, ponieważ niedostatki w tym zakresie są aż nadto widoczne. Język nasz staje się coraz bardziej niedoskonały, czasem wręcz prostacki a nawet wulgarny. A jednocześnie często mamy pretensje do uważania siebie za ludzi kulturalnych. Najgorsze jest to, że ulegają temu zwiotczeniu zasad kulturalnego mówienia ludzie młodzi, dla których „bluzganie” jest formą młodzieżowego szpanu, a niekoniecznie ich własnym językiem. Co gorsza, wulgarnie odzywają się nie tylko chłopcy, ale i dziewczęta. Ma się nawet wrażenie, że nie tylko chcą dorównać męskiej grupie rówieśników, ale dążą do tego, by ich prześcignąć w „soczystości” mowy. Wszechobecna pajdokracja („rządy dzieci” – patrz: prawa ucznia, prawa dziecka, czyli poczucie totalnej bezkarności) powoduje, że dorośli tulą uszy i przechodzą mimo, nie mając odwagi zareagować. Rozmawiałem kiedyś z marynarzem, oficerem z Gdyni, który stwierdził, ze choć długo pływa i „język marynarski” zna doskonale, to jego dosadność nie dorównuje swobodzie, z jaką „puszczają wiąchy” nastolatki.

Brzydko i niedbale mówią także starsi. Gdy trudno wyrazić myśl, brakuje słów, są one zastępowane protezami w postaci wyrazów wulgarnych. Niska kultura językowa (czyli: niska kultura) nieobca jest też ludziom, wydawałoby się, wykształconym i z racji zawodu dbałym o język swój i mowę otoczenia. Bylejakość języka pojawia się w wypowiedziach dziennikarzy, nauczycieli, księży, pisarzy. A przecież oni powinni stanowić dla reszty społeczeństwa wzór pięknego mówienia. Psychologowie, krytycy sztuki próbują to zjawisko uzasadnić tym, że życie jest pośpieszne i byle jakie, więc język jest po prostu jego naturalnym odzwierciedleniem. To łatwe usprawiedliwienie, ale nie można się z nim zgodzić. Tak jak nie można się godzić na kłamstwo, kradzież, łajdactwo, choć niektórzy mogliby to tłumaczyć: Bo wszyscy tak postępują. Otóż - nie wszyscy. Nie wszyscy godzą się na schamienie i bylejakość obyczajów, na sprymitywizowanie naszego społecznego współżycia.

Mamy obowiązek dbać o kulturę języka. Bo „na początku było Słowo”. Wszystko zaczyna się od Słowa. Od słów. Od słów do czynów - mówimy. Piękne słowa zaowocują pięknymi dziełami, a podłe wyrażanie się zrodzi brudne czyny. Są środowiska, którym zależy na tym, by język nasz był jak najbardziej prymitywny, werbalnie ograniczony, uniemożliwiający wyrażenie jasne i precyzyjne swoich myśli. A przecież myślimy w języku. Język pozwala nam „ponazywać rzeczy i pojęcia” (Różewicz), określić nasze położenie w świecie nieustającego potoku informacji, zwerbalizować naszą gmatwaninę myśli. Wówczas uświadamiamy sobie wiele rzeczy, które były dotąd dla nas niejasne. Potrafimy zdemaskować językową manipulację, jaką się wobec nas stosuje. Im prymitywniejszy, uproszczony język, tym uboższe nasze myślenie i nasza wzajemna komunikacja. Takim społeczeństwem, w myśl zasad inżynierii społecznej, steruje się łatwo i bezproblemowo. Im mniej czytamy, tym mniej wiemy. Dlatego zachęca się nas do prostych znaków, prostych przekazów.

Czy aktualnie lansowana koncepcja nauczania języka polskiego w coraz bardziej „europejskiej” polskiej szkole nie jest aby sposobem na stworzenie społeczeństwa bezrefleksyjnego, którego członkami będą ludzie „bez właściwości”, których idealnym ucieleśnieniem jest „człowiek – konsument”. Bezmyślnie poddający się dyktatorom nowych mód i módek, kupujący to, co mu się podsunie i zachwali jako nowoczesne, trendy, „europejskie”. Ograniczany jest bagaż lektur obowiązkowych, będących kanonem naszej kultury i świadectwem polskiej bogatej i dramatycznej historii, a lansuje się teksty o wątpliwej wartości artystycznej, etycznej, kulturowej i językowej. Nakłada się na takie „kształcenie” swobodna lektura tekścideł z popularnych młodzieżowych gazet, nachalnie wulgarnych książek i słuchanie jeszcze bardziej wulgarnych „piosenek” i oglądanie podobnych do nich programów. Wymagania maturalne w zakresie języka są także, niestety, niewielkie, jakby wpisywały się w utylitarną wyłącznie wizję człowieka. I koniecznym jest, by ten niebezpieczny proces przerwać.

Sztuka ładnego i mądrego mówienia to umiejętność przekazu nawet trudnych zagadnień w sposób jasny i możliwie prosty. Obserwuję, że często ci, którzy sami niewiele rozumieją z tego, o czym mówią, starają się nadać swoim wypowiedziom „arcy-uczony” ton, żeby inni też tego nie zrozumieli. A szczególnie w zawodzie nauczycielskim chyba rzeczą najważniejszą jest, by rzeczy trudne czynić łatwymi. Nie odwrotnie !

Osobną sprawą jest bylejakość przekazu ze strony tych, którzy powinni świecić przykładem. Ważne jest nie tylko mówienie piękne, ale mówienie wyraźne i wyraziste, interesujące. Gdy dziennikarz, nauczyciel czy kapłan mówi niewyraźnie, znudzonym i monotonnym głosem, kogo zainteresuje ? Kogo chce porwać, kogo poruszyć choćby najsłuszniejszymi argumentami ? Zagłuszy go kolorowa reklama, rubaszny dowcip, uliczny i internetowy bluzg. A przecież język jest święty, bo od Boga dany. Bo „przez Słowo wszystko się stało, a bez Niego nic się nie stało”.

Często ludzie niewykształceni mają więcej delikatności i wrażliwości, także językowej, niż osoby z dyplomami. „Mowa twoja cię zdradza” – zwracali się uczestnicy do świętego Piotra, który bał się przyznać do swojego galilejskiego pochodzenia. Tak właśnie jest. Mowa nasza nas „zdradza”. Pozorna kultura i wyrafinowany, ale powierzchowny blichtr szybko zostaje zdemaskowany przez niedostatki języka.

Sama ustawa o ochronie języka polskiego nie uchroni kultury mówienia ładnego i prawego. Uchronić go mogą jego użytkownicy – czyli my. Powinniśmy go chronić, bo jest naszym wspólnym narodowym dziedzictwem. Nie pozwólmy go zachwaścić do takiego stopnia, że później wydobycie jego urody i bogactwa będzie nam się wydawać niemożliwe. Szanujmy więc mowę, by była nienaganna i piękna, by wyrażała wszystko, „co pomyśli głowa”, by była szlachetna i powściągliwa, dlatego że jest - nasza.