Od ponad dwóch lat z publicznych wystąpień przedstawicieli Władz RP jednoznacznie wynika, że do kraju przebiła się wreszcie informacja o fakcie, że traktat polsko-niemiecki z dnia 17 czerwca 1991 roku o dobrosąsiedzkich stosunkach i wzajemnej współpracy w zapisach dotyczących nauczania języka polskiego nie jest przez stronę niemiecką realizowany. Fakt, że Władze RP zaczęły głośno mówić na ten temat jest dla Polonii Niemieckiej słabym pocieszeniem, gdyż oprócz stwierdzania problemu nie zrobiono zbyt wiele, by go rozwiązać. 

W traktacie z 1991 roku prawo do zachowania i pielęgnowania własnej tożsamości narodowej, kulturowej czy religijnej, z którego dostęp do nauczania języka kraju pochodzenia jest niewątpliwie elementem najważniejszym, zostało dość jasno i wyraźnie uwzględnione w Art. 21 Punkt 1 i 2 oraz Art. 25 Punkt 1 i 3 traktatu i dotyczy w jednakowy sposób grup po obu stronach granicy. Warto przypomnieć te punkty: Artykuł 21, Punkt 1 … umawiające się strony będą na swych terytoriach chroniły tożsamość etniczną, kulturalną, językową i religijną oraz tworzyły warunki do wspierania tej tożsamości; Artykuł 21, Punkt 2 … umawiające się strony będą umożliwiać i ułatwiać podejmowanie działań na rzecz wspierania m.in. polskiej grupy etnicznej i jej organizacji; Artykuł 25, Punkt 1 … obie strony potwierdzają gotowość do umożliwienia wszystkim zainteresowanym osobom pełnego dostępu do języka i kultury drugiego kraju i będą popierać odpowiednie państwowe oraz prywatne inicjatywy i instytucje. Artykuł 25, Punkt 3 … obie strony opowiadają się za rozszerzeniem możliwości nauki języka drugiego kraju w szkołach, uczelniach i innych placówkach oświatowych. 

Nasz kraj praktycznie natychmiast po podpisaniu traktatu przystąpił do realizacji zapisów. Stosowne ustawy i przepisy wykonawcze wydał Minister Edukacji Narodowej we wrześniu 1991 roku oraz w marcu 1992 roku. Ogółem państwo polskie przekazuje na rzecz mniejszości niemieckiej kwotę rzędu 14,4 miliona Euro w tym 13,9 miliona Euro na szkolnictwo mniejszości niemieckiej. Organizacje mniejszości niemieckiej mogą ponadto ubiegać się o dodatkowe i to nie małe środki finansowe w Ministerstwie Kultury oraz Ministerstwie Edukacji Narodowej. W rezultacie takiej pomocy finansowej ponad 80% dzieci mniejszości niemieckiej uczy się języka niemieckiego jako ojczystego. Ta forma nauki obejmuje ponad 32 tysięcy dzieci i prowadzona jest w ponad 320 placówkach. Nauczaniem zajmuje się odpłatnie ponad 500 nauczycieli, a tygodniowy wymiar godzin nauczania języka niemieckiego jako ojczystego wynosi średnio 4 godziny. Dodatkowo w polskich szkołach około 2 miliony dzieci i młodzieży uczy się języka niemieckiego jako dobrowolnie wybranego języka obcego a nauka ta jest w całości finansowana przez Państwo Polskie. Oczywiście ta ostatnia liczba wynika z chęci polskiej młodzieży do nauki jednego z najważniejszych języków UE, ale warto tu podkreślić olbrzymi wysiłek organizacyjno-finansowy polskiej strony, by naukę niemieckiego realizować w oświacie publicznej. 

W Niemczech języka polskiego jako języka ojczystego uczy się w sumie około 7000 dzieci w tym około 2500 dzieci w systemie niemieckich szkół publicznych oraz ponad 4200 dzieci w szkołach działających w organizacjach polonijnych. Natomiast języka polskiego jako dobrowolnie wybranego języka obcego uczy się około 500 dzieci. Wprowadzenie języka polskiego jako języka ojczystego do niemieckich szkół, głównie w Północnej Nadrenii-Westfalii (NRW), udało się dzięki aktywności i zaangażowaniu działaczy Związku Nauczycieli Języka Polskiego i Pedagogów. W punktach konsultacyjnych MEN prowadzonych przy polskich przedstawicielstwach dyplomatycznych uczy się m.in. języka polskiego około 1000 dzieci. Łącznie w Niemczech uczy się więc języka polskiego około 8500 dzieci, co stanowi niecałe 3% dzieci i młodzieży z tzw. polskiej grupy etnicznej. 

Jak wspomniałem, nauczanie języka polskiego jako ojczystego odbywa się przede wszystkim w organizacjach polonijnych. Największe z nich to:

1. Chrześcijańskie Centrum Krzewienia Kultury, Tradycji i Języka Polskiego w Niemczech T.z. (3500 dzieci, 166 nauczycieli, 250 grup);

2. Polska Macierz Szkolna w Północnej Nadrenii-Westfalii (360 dzieci, 17 nauczycieli, 25 grup)

3. Polskie Towarzystwo Szkolne “Oświata” w Berlinie (330 dzieci, 16 nauczycieli, 20grup). 

Zakres nauki języka polskiego w wymienionych stowarzyszeniach obejmuje około 2-3 godzinlekcyjnych tygodniowo. 

Chrześcijańskie Centrum Krzewienia Kultury, Tradycji i Języka Polskiego w Niemczech powstało w 1994 roku i reprezentuje tzw. szkolnictwo sobotnio-niedzielne (szkoły przedmiotów ojczystych) prowadzone w ośrodkach Polskiej Misji Katolickiej. Szacuje się, że całkowity koszt prowadzenia wszystkich przyparafialnych Szkół Przedmiotów Ojczystych w Niemczech wynosi około pół miliona Euro rocznie i jest ponoszony przez rodziców dzieci, polskich duszpasterzy i Polskie Misje Katolickie. Chrześcijańskie Centrum nie otrzymuje żadnej pomocy finansowej od strony niemieckiej. Roczne dotacje w wysokości 12,000 Euro otrzymuje Polska Macierz Szkolna (z Ministerstwa ds. Rodziny i Integracji Landu NRW) i Towarzystwo Szkolne Oświata w wysokości rzędu 7,000 Euro z Senatu Berlina. 

Można szacować, że na finansowanie nauczania języka polskiego jako ojczystego w szkołach publicznych, prowadzonego przez Związek Nauczycieli Języka Polskiego i Pedagogów podprzewodnictwem pani Liliany Barejko-Knopps, rząd NRW przeznacza kwotę rzędu 150 tysięcy Euro rocznie. Sumując więc wszystkie środki przeznaczane przez stronę niemiecką na naukę języka polskiego uzyskuje się kwotę rzędu 170-180 tysięcy Euro. Jest to mniej niż 1,5% kwoty, jaką przeznacza strona polska na wsparcie nauczanie języka ojczystego mniejszości niemieckiej. Przy takiej dysproporcji trudno się więc dziwić, że w Niemczech uczy się języka ojczystego tylko 3% dzieci z polskiej grupy etnicznej podczas, gdy w Polsce ponad 80% dzieci mniejszości niemieckiej. Pozwolę sobie teraz na parę uwag odnośnie przyczyn hamujących rozwój nauki języka polskiego w Niemczech. 

1) W polonijnych stowarzyszeniach podstawowym czynnikiem działającym hamująco na rozwój nauczania przedmiotów ojczystych są niewystarczające środki finansowe spowodowane brakiem wsparcia ze strony niemieckiej. Niestety, na sytuację polskiej grupy etnicznej mimo wszystko negatywnie wpływa jej status, który wprawdzie w zapisach traktatowych został postawiony na równi z prawami mniejszości niemieckiej w Polsce, jednak dopiera dwa lata temu rząd RP zaczął się zdecydowanie upominać się o realizację tych postanowień. Jak wspomniałem Rząd Polski wydaje na nauczanie języka ojczystego mniejszości niemieckiej kwotę rzędu 13,9 miliony Euro rocznie podczas, gdy w Niemczech na wspieranie nauki języka ojczystego tzw. polskiej grupy etnicznej przeznacza się w sumie kwotę rzędu maksymalnie 170-180 tysięcy Euro rocznie. Biorąc pod uwagę ilość dzieci w wymienionych grupach po obu stronach granicy widać, że na naukę języka ojczystego w Niemczech przeznacza się rocznie na jedno dziecko z polskiej grupy etnicznej kwotę rzędu 72 centów podczas, gdy w Polsce na jedno dziecko mniejszości niemieckiej kwotę prawie 500 razy większą czyli 350 Euro. W tej sytuacji należy podkreślić niebywały wysiłek i równocześnie sukces organizacji polonijnych prowadzących nauczanie języka polskiego bo mimo braku środków relatywny stosunek ilości dzieci uczących się języka ojczystego jest jak 1:26, czyli jest prawie 20 razy lepszy niż to wynika z wymienionej relacji przeznaczanych środków. 

2) Dziś można stwierdzić, że przez ponad 17 lat traktat polsko-niemiecki z 1991 roku nie dotarł do krajów związkowych RFN. W landach brak jest przepisów wykonawczych i brak pełnomocników landowych wyposażonych w środki finansowe na wspieranie nauczania języka polskiego jako ojczystego (częściowy wyjątek stanowi Północna Nadrenia-Westfalia). Jest to moim zdaniem rezultatem ewidentnego braku zainteresowania władz niemieckich prowadzeniem nauki języka polskiego w ogóle oraz wieloletniej pasywnej postawy kolejnych władz polskich, które jako sygnatariusz traktatu powinny były upominać się o jego realizację. Niestety w ramach źle pojętej tzw. “poprawności stosunków polsko-niemieckich” nasz MSZ starał się do 2004 roku przemilczać tę sprawę. Warto może też dodać, że niemieckie władze szczebla federalnego stawiają do dyspozycji około 250 tysięcy Euro rocznie na projekty kulturalne polskiej grupy etnicznej podczas, gdy wszelkie formy działalności mniejszości niemieckiej są wspierane przez stronę polską kwotą ponad 600 tysięcy Euro. W ramach środków przeznaczanych przez Rząd Niemiec na tzw. polonijne projekty kulturalne nie może być finansowane nauczanie języka polskiego a równocześnie dąży się do ograniczenia ilości akceptowanych polonijnych projektów kulturalnych. Władze niemieckie odmawiając wspierania finansowego nauki języka polskiego na szczeblu federalnym zasłaniają się federalną strukturą państwa w ramach której, sprawy nauczania są tylko w kompetencji odpowiednich ministerstw krajów związkowych RepublikiFederalnej. Jednak dla mniejszości narodowych, jak np. Sinti-Roma, istnieją wyjątki od tej reguły. 

3) Należy bardzo mocno podkreślić, że w zdecydowanej większości szkolnictwo prowadzone przez stowarzyszenia polonijne opiera się o placówki parafialne Polskiej Misji Katolickiej w Niemczech. Niestety liczba tych ośrodków jest ograniczona do 62 podczas, gdy potrzeby wyraźnie wskazują, że powinno ich być dwa razy tyle. Równocześnie dużym zagrożeniem dla nauczania języka polskiego jest dążenie Kościoła niemieckiego do redukowania ilości polskich księży i zamykania naszych parafii, co w konsekwencji prowadzi do likwidowania polskich szkół przyparafialnych. 

4) Czynnikami wpływających negatywnie na ilość dzieci uczących się języka polskiego jakoojczystego w niemieckim systemie szkół publicznych jest brak sprzyjającej atmosfery, niechęć władz niemieckich do tej formy nauki oraz konieczność pokonywania barier biurokratycznych. Na zakończenie pragnę przypomnieć, że o problemach z nauczaniem języka polskiego w Niemczech dyskutowaliśmy po raz pierwszy publicznie w lutym 2002 roku podczas polonijnego spotkania zorganizowanego w Ambasadzie RP w Berlinie. Od przeszło sześciu lat praktycznie mówimy stale o tym samym i podejmujemy te same uchwały. Zainteresowanych odsyłam do uchwał zorganizowanych przez Chrześcijańskie Centrum Krzewienia Kultury, Tradycji i Języka Polskiego w Niemczech Zjazdów Nauczycieli Języka Polskiego jakie odbywały w 2005 i 2007 roku w ośrodku “Concordia”. W 2006 roku nasze postulaty zostały przekazane przez Konwent Organizacji Polskich w Niemczech prezydentowi RP Lechowi Kaczyńskiemu w Berlinie. W tym samym roku z sytuacją nauczania języka polskiego zapoznały się na wspólnym posiedzeniu senackie komisje Łączności z Polakami za Granicą oraz Kultury i Środków Przekazu. Obie te komisje wystąpiły do Prezydenta, Premiera i Marszałków Senatu i Sejmu z apelem zawierającym nasze podstawowe postulaty w sprawie nauczania języka polskiego. Mówiliśmy też na ten temat na spotkaniach w Senacie w 2007 i 2008 roku. Trudna sytuacja nauczania języka polskiego w Niemczech i problemy z realizacją postanowień traktatowych znajdują dziś zrozumienie u naszych polskich władz, ale potrzeba bardzo dużego wysiłku i wspólnego działania, by doprowadzić do zmiany niemieckiej polityki wobec polskiej grupy etnicznej.

Zanim to nastąpi konieczne jest: 

a) wprowadzenie rozwiązań prawnych (przepisy wykonawcze), które umożliwią wspieraniafinansowe organizacji polonijnych prowadzących nauczanie języka polskiego jako ojczystego przez stronę polską;

b) przejęcie finansowania wynagrodzenia nauczycieli pracujących w organizacjach polonijnych przez MEN;

c) konsekwentne wprowadzanie w poszczególnych landach języka polskiego do szkół publicznych w formie nauczania jako języka ojczystego jak i języka obcego.  

Prof. dr hab. inż Piotr Małoszewski jest Wiceprzewodniczący Chrześcijańskiego Centrum Krzewienia Kultury, Tradycji i Języka Polskiego w Niemczech e.V. Referat był wygłoszony podczas wspólnego spotkania organizowanego przez PAU i Oddział Wspólnoty Polskiej w Krakowie we wrześniu 2008 roku.