Kilka tygodni temu przetoczyła się przez łamy „Rzeczpospolitej” debata o proponowanych zmianach w nauczaniu historii w gimnazjach i liceach. Dziś chciałbym podjąć wątek nauczania języka polskiego. Wydaje mi się to konieczne, bowiem tu szczególnie widoczny staje się specyficzny sposób wprowadzania zmian w polskiej edukacji przyjęty przez minister Hall...

Propozycje nowych podstaw rzeczywiście przed kilka dobrych miesięcy wisiały na specjalnej podstronie strony MEN, jednak ich akcja promocyjna w środowiskach opiniotwórczych była znikoma. Ministerstwo kierowane przez osobę głoszącą pochwałę dialogu z rodzicami i podkreślającą rolę szerokiej debaty, skrzętnie owej debaty unikało. Tak jakby wprowadzenie zmian, oznaczać miało porażkę minister Hall.

Co więcej, w wypadku języka polskiego stało się tak, pomimo dużej akcji „Dziennika”, który zaprosił grono intelektualistów do wspólnego zbudowania nowoczesnego kanonu lektur. Żadna z proponowanych w niej zmian nie znalazła uznania. Mimo że w kończącym całą akcję wywiadzie minister Hall uznała ją za niezwykle cenną i za sugestie gorąco podziękowała. W wywiadzie tym padło przy tym kilka zastanawiających stwierdzeń, do których należy się krytycznie odnieść.

Po pierwsze, minister uznała, że nowoczesny kanon powinien dobór lektur w dużej mierze pozostawić „gustowi i upodobaniu” nauczyciela. Nowa podstawa rzeczywiście pozostawia nauczycielowi olbrzymie pole wyboru, bowiem za „serce literatury polskiej” uznaje jedynie 18 pozycji. Przy czym, przez sześć lat nauki języka polskiego w gimnazjum i liceum młodzi Polacy mają przeczytać co najmniej 28 dużych pozycji książkowych. Jednak tylko owe wspólne dla wszystkich 18 może być wymagane na egzaminach kończącym etapy edukacji. Dla każdej osoby znającej realia przeciętnej polskiej szkoły (zwłaszcza gimnazjum) oznacza to, że uczniowie przeczytają te 28 książek i ani jednej więcej, a pozostałe lektury stanowić będą teksty możliwie krótkie i proste. Realia są bowiem takie, że przeciętnego ucznia czytanie boli, dawne książki uważa on za niezrozumiałe, a ilekolwiek by ich nie było – będzie ich za dużo, będą za długie i za trudne.  

Sytuacja ta nabierze głębszego sensu, jeśli zestawimy ją z drugim interesującym stwierdzeniem minister Hall. Ubolewa ona, że trudno jest stworzyć kanon, który „wszyscy muszą poznać, a przede wszystkim lubić”. Minister nie zaznacza, na jakim etapie życia mamy lubić ów kanon. Kontekst sugeruje jednak, że ma ona na myśli przyjemność, jaką z czytania wynosić będą dzieci w wieku szkolnym. Kanon zatem musi się podobać uczniom, co ma niebagatelne konsekwencje dla doboru lektur. Mam jednak złą wiadomość dla pani minister – prawie nic nie będzie się uczniom podobać. Upadek kultury książki w młodym pokoleniu jest bowiem tak dojmujący, że przyjemność z czytania pozycji z kanonu wysokiej literatury polskiej i światowej czerpać mogą naprawdę tylko Ci najbardziej wyrobieni. To wynika zresztą z badań czytelnictwa, na które powołują twórcy nowej podstawy. I choć misją szkoły powinno być uczenie tego, co trudne i z czym uczeń nie zapozna się samodzielnie, reforma woli dostosować się do trendu.

Każdy zatem nauczyciel, który będzie chciał zminimalizować opór uczniów i uniknąć kłopotów z rodzicami, broniącymi swoich dzieci przez „przepracowaniem”, otrzymał oficjalne pozwolenie na przerobienie wymaganego minimum a następnie sięgnięcie po literaturę, którą da się przeczytać na jednej lekcji. Czyli głównie wiersze. Oczywiście nie mówię o nauczycielu wybitnym. Jednak, tacy – jak dotąd – nie stanowią w polskiej szkole większości. Średnią stanowią nauczyciele bardzo przeciętni. W tym kontekście, nasze zainteresowanie powinien budzić stosunek pani minister Hall do tego problemu: W wywiadzie stwierdziła ona: „jest ogromnie ważne, abyśmy mieli w Polsce mądrych nauczycieli.” Niestety, żadnej płynącej stąd praktycznej deklaracji się nie doczekaliśmy. Za to znalazł się jakiś winowajca – winowajca zbiorowy. Są nim uczelnie wyższe, które nie motywują dzieci do nauki polskiego, bowiem nie włączają egzaminu maturalnego z języka polskiego do swoich wymagań rekrutacyjnych. I tak oto uczelnie wyższe niszczą wysiłki minister Hall. 

Do tej pory nie mówiłem jednak nic o treści kanonu. Czas przejść do tego problemu. Na wstępie podkreślam, że jest to sprawa skomplikowana, politycznie wybuchowa, a jednocześnie trudna do zweryfikowania dla laika. Jednocześnie jednak treść kanonu lektur ma w dłuższej perspektywie olbrzymie znaczenie dla kultury narodowej i życia społecznego. Po pierwsze, kanon powinien wprowadzać w polską tradycję, w całej jej historycznej różnorodności i złożonych relacjach z kulturą zachodnioeuropejską. Po drugie, musi prezentować uczniom wachlarz postaci literackich, uosabiających właściwe naszej kulturze dobra i postawy, ale z zachowaniem świadomości możliwych konfliktów, w które mogą one wejść. Po trzecie, musi to być kanon dający estetyczne wyrobienie, kształtujący smak i gust. Po czwarte zaś, powinien on budować wyczucie polityczności poprzez prezentację różnych tradycji myślenia o Polsce i Europie.  

Uważam, że nowa podstawa programowa języka polskiego tych warunków nie spełnia. Po pierwsze, nowy kanon w swoich estetycznych i aksjologicznych wyborach płytko wpisuje się w europejskie, ponowoczesne trendy. Europejski program, który sponsorował powstanie podstawy programowej, stawia wymaganie przygotowania do uczestnictwa w gospodarce opartej na wiedzy. W rozumieniu twórców podstawy oznacza to wyraźne osłabienie myślenia historycznego, na rzecz paradygmatu komunikacyjnego. Postawa posługuje się językiem konkretnych wymagań: uczeń ma słuchać, wyrażać, wartościować itp. Trzeba jednak postawić, dlaczego twórcy kanonu nie zdecydowali się wpisać bardzo istotnych wymagań komunikacyjnych w ramy paradygmatu historycznego? Czy historia im w czymś przeszkadzała? Dlaczego uznali myślenie historyczne za gorsze?

Co więcej, historycznoliterackie „wypełnienie” owego schematu komunikacyjnego (zwanego w nauce o języku, schematem Jakobsona) nasuwa wniosek, że twórcy kanonu uważają, że kulminacją rozwoju historii literatury jest powieść postmodernistyczna. W polskiej literaturze – w przeciwieństwie do zachodniej - jest to gatunek słabo reprezentowany, przede wszystkim przez niezbyt wybitnych pisarzy współczesnych. Polskiemu myśleniu właściwy jest raczej wiersz i esej. Tu trafiamy jednak na dość szokujące decyzje autorów kanonu. Uznali oni bowiem, że jedynymi twórcami XX-wiecznymi, których będzie musiał znać polski uczeń będą Bruno Schulz („Sklepy Cynamonowe”) i Witold Gombrowicz (fragmenty „Ferdydurke”). Jak stwierdził autor podstawy – prof. Żurek: „pisarze bardzo znani na świecie”. Oznacza to, że polski uczeń nie będzie musiał obowiązkowo czytać ani Cz. Miłosza, Z. Herberta, W. Szymborskiej, T. Różewicza, ani J. Iwaszkiewicza, J. Stempowskiego, Herlinga-Grudzińskiego czy J. Mackiewicza.  

Ministerstwo – poprzez umieszczenie w kanonie i oddanie decyzje w ręce nauczyciela  gwarantuje przy tym dobrą sprzedaż książek popularnym, ale bardzo przeciętnym pisarzom współczesnym takim, jak Terakowska, Sapkowski, Tokarczuk, Chwin, Pilch, Huelle. Odkładając na bok polityczne podejrzenia o spłatę jakichś środowiskowych długów wdzięczności, wypada stwierdzić, że tego typu posunięcia są po prostu nieetyczne. Pisarze żyjący mogą wejść do kanonu tylko w roli żyjących klasyków. Ci jako żywo jeszcze nimi nie są, mimo wysiłków zaprzyjaźnionych krytyków. Tymczasem niekwestionowalni klasycy literatury światowej – tacy jak Horacy, Wergiliusz, Dante, Petrarka, Swift, Goethe, Schiller, Balzac, Baudelaire, Proust, Joyce czy Beckett - są (w zakresie podstawowym kanonu i częściowo również w rozszerzonym) całkowicie nieobecni. Inni - jak Sofokles, Szekspir, Cervantes, Dostojewski, Kafka – obecni są jedynie opcjonalnie. 

Trzeci poważny zarzut, który muszę skierować, dotyczy kwestii etyczno-kulturowych. Literatura nowoczesna – od czasów co najmniej Baudelaire’a – była w kulturze zachodniej nośnikiem zwątpienia w sens tradycji chrześcijańskiej. Ten rozwój humanistycznej lub nihilistycznej krytyki kultury, zapoczątkowany już w oświeceniu, przez bardzo długi czas omijał polską kulturę i jest jej zasadniczo obcy. Stąd w literaturze polskiej jest słabo widoczny. Tymczasem prof. Żurek - szczycący się mianem profesora katolickiego - uznał, że funkcję formującą młode umysły powinni mieć tacy autorzy jak Nabokov, Vonnegut, Kundera, czy nieśmiertelny Camus z okresu „Dżumy”. Autorzy opisujący podmioty zdezintegrowane, rozbite wewnętrznie, odczuwające aksjologiczną pustkę. Choć w jakimś bardzo przewrotnym sensie byliby to być może zniszczeni pracą w korporacjach pracownicy gospodarki opartej na wiedzy?

Kolejny mój zarzut wywoła zapewne żywą reakcję w redakcji „Gazety Wyborczej”, która dziwnym trafem cały temat podstawy przemilczała. Tymczasem problem jest ważny, dotyczy bowiem miejsca spuścizny kultury żydowskiej we współczesnej kulturze polskiej. Autor podstawy, prof. Żurek, jako specjalista od literatury żydowskiej (co samo w sobie jest dość dziwnym wyborem) umieścił w niej wiele pozycji autorów żydowskiego pochodzenia. Jednak wybór ten wyraźnie wskazuje, że postrzega on ów problem – ponownie, w czysto zachodnioeuropejski sposób – wyłącznie z perspektywy holokaustu. Dominują zatem pośledni autorzy współcześni piszący o zagładzie (Ida Fink, H. Grynberg, czy bliżej mi nieznana Irit Amiel, choć jest już przecież świetny Borowski). Zabrakło mi za to odważnej decyzji włączenia do polskiej edukacji świadectw wielusetletniej obecności Żydów w Rzeczpospolitej – mimo, że są Stryjkowski i Singer, to pominięto choćby Opowieści chasydzkie Bubera, czy Meira Ezofowicza Orzeszkowej. Oby zatem za kilka dekad cała wiedza polskich uczniów o polskich Żydach nie zredukowała się do obarczania za ich zagładę brzydkich nazistów i posłusznych im Polaków. 

I wreszcie zarzut ostatni, ale naprawdę poważny. Cały ten kanon jest wyraźnie kanonem politycznej poprawności. Być może dlatego spotkał się z milczącą aprobatą tak wrażliwej na tym punkcie „Gazety Wyborczej”. Z nowoczesnej polskiej szkoły wyjdzie całe pokolenie uczniów ostatecznie pozbawionych inteligenckiego szlifu politycznego. Po raz pierwszy bowiem w historii Polski cn. od 1945 r. można wyjść ze szkoły nie czytając Żeromskiego! Sienkiewicz de facto wypada z kanonu bowiem nie przesądza on, jaką jego powieść historyczną należy przeczytać. (Co nb. skończy się kolejną awanturą przy pytaniach maturalnych). Nie mówiąc już o tym, że  nowym pokoleniom Polek i Polaków pozostanie całkowicie nieznana tradycja wielkich sporów o polskość. Zamiast zatem skłonić uczniów do dyskusji o Myślach nowoczesnego Polaka Romana Dmowskiego, Pamięci i tożsamości Jana Pawła II i np. Monizie Clavier  Mrożka, -  słowem zakorzenić ich we wspólnocie narodowej i nauczyć poważnego politykowania, polska szkoła średnia wypuści ze swoich murów co najwyżej polskojęzyczną siłę roboczą.   

 Autor jest  redaktorem dwumiesięcznika Arcana